Για πολλές δεκαετίες, η δημόσια εκπαίδευση θεωρούνταν ένας επαγγελματικός χώρος που, παρά τις χαμηλές αποδοχές, τις δυσκολίες της καθημερινότητας και τις αυξημένες απαιτήσεις του σχολείου, προσέφερε τουλάχιστον ένα βασικό αίσθημα σταθερότητας και ασφάλειας, καθώς ο εκπαιδευτικός γνώριζε ότι μετά τον διορισμό του θα είχε έναν μόνιμο μισθό, μια σταθερή εργασιακή σχέση και, στο τέλος μιας μακράς επαγγελματικής διαδρομής, μια σύνταξη που θα του επέτρεπε να ζήσει με σχετική αξιοπρέπεια.
Σήμερα, όμως, αυτή η ισορροπία έχει ανατραπεί σε μεγάλο βαθμό και οι νεότερες γενιές εκπαιδευτικών βρίσκονται αντιμέτωπες με μια πολύ πιο δύσκολη πραγματικότητα, καθώς καλούνται από τη μία πλευρά να παραμείνουν στην εργασία μέχρι τα 67 χρόνια και από την άλλη να φτάσουν στη συνταξιοδότηση έχοντας συγκεντρώσει λιγότερα χρόνια μόνιμης υπηρεσίας, επειδή οι περισσότεροι διορίζονται πλέον σε πολύ μεγαλύτερη ηλικία από ό,τι συνέβαινε στο παρελθόν.
Η δημόσια συζήτηση γύρω από την εκπαίδευση επικεντρώνεται συνήθως στον αριθμό των διορισμών, στα κενά των σχολείων και στις προσλήψεις αναπληρωτών, όμως ένα εξίσου κρίσιμο ζήτημα παραμένει στο περιθώριο: τι είδους εργασιακό και ασφαλιστικό μέλλον δημιουργείται για τους ανθρώπους που θα κρατήσουν όρθιο το δημόσιο σχολείο τις επόμενες δεκαετίες.
Η αντίφαση είναι εμφανής και γίνεται ολοένα πιο έντονη μέσα στα ίδια τα σχολεία, όπου δεν είναι πλέον σπάνιο ένας νεοδιόριστος εκπαιδευτικός να είναι 40, 45 ή ακόμη και κοντά στα 50 χρόνια του, έχοντας προηγουμένως περάσει μία δεκαετία ως αναπληρωτής, εργαζόμενος 6-9 μήνες το χρόνο, αλλάζοντας κάθε χρόνο τόπο διαμονής, πληρώνοντας ενοίκια, μετακινήσεις, δεύτερα νοικοκυριά και ζώντας για μεγάλο διάστημα χωρίς την ασφάλεια μιας μόνιμης θέσης.
Η εικόνα του εκπαιδευτικού που διοριζόταν λίγο μετά τις σπουδές του, στα 25 ή στα 30 του χρόνια, ανήκει πλέον σε μεγάλο βαθμό στο παρελθόν, και όταν ο σημερινός αναπληρωτής καταφέρνει τελικά να αποκτήσει μόνιμη θέση, έχει ήδη διανύσει ένα σημαντικό μέρος της επαγγελματικής του ζωής, γεγονός που επηρεάζει όχι μόνο την πορεία του μέσα στην εκπαίδευση αλλά και το ασφαλιστικό του μέλλον.
Η ηλικία συνταξιοδότησης από μόνη της, άλλωστε, δεν αρκεί για να εξασφαλίσει μια ικανοποιητική σύνταξη, καθώς το τελικό ποσό εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τα συνολικά έτη ασφάλισης και τις συντάξιμες αποδοχές που έχει συγκεντρώσει ο εργαζόμενος σε όλη τη διάρκεια της ζωής του, πράγμα που σημαίνει ότι δύο εκπαιδευτικοί που αποχωρούν από την υπηρεσία στην ίδια ηλικία μπορεί να καταλήξουν με πολύ διαφορετική σύνταξη, αν ο ένας έχει περισσότερα χρόνια ασφάλισης και υψηλότερες αποδοχές σε σχέση με τον άλλο.
Εδώ ακριβώς εντοπίζεται και το μεγάλο πρόβλημα των νεότερων γενιών, καθώς οι πολυετείς καθυστερήσεις στους μόνιμους διορισμούς, οι περίοδοι κατά τις οποίες οι προσλήψεις πάγωσαν και η μακρόχρονη παραμονή χιλιάδων ανθρώπων στην αναπλήρωση έχουν δημιουργήσει ένα ασφαλιστικό κενό που δύσκολα αναπληρώνεται ακόμη και αν ο εκπαιδευτικός παραμείνει στην εργασία μέχρι τα 67.
Η εικόνα γίνεται πιο καθαρή αν δει κανείς ένα απλό παράδειγμα.
Ηλικία διορισμού Ηλικία συνταξιοδότησης Χρόνια μόνιμης υπηρεσίας
30 ετών 67 37
35 ετών 67 32
40 ετών 67 27
45 ετών 67 22
48 ετών 67 19
50 ετών 67 17
Ο πίνακας αυτός αποτυπώνει μόνο τα χρόνια της μόνιμης υπηρεσίας και δεν εξαντλεί ασφαλώς ολόκληρο τον ασφαλιστικό βίο κάθε εκπαιδευτικού, αλλά δείχνει με σαφήνεια πόσο διαφορετική είναι η αφετηρία ενός ανθρώπου που διορίζεται στα 30 από εκείνη ενός συναδέλφου που αποκτά μόνιμη θέση στα 48 ή στα 50 του χρόνια.
Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο έντονο όταν συνυπολογιστεί ότι ένας νεοδιόριστος εκπαιδευτικός εξακολουθεί να λαμβάνει σχετικά χαμηλές καθαρές αποδοχές, οι οποίες, ανάλογα με την οικογενειακή κατάσταση, την προϋπηρεσία και τα επιδόματα, συχνά κινούνται σε επίπεδα που δυσκολεύουν την κάλυψη του σημερινού κόστους ζωής, ιδιαίτερα όταν ο διορισμός γίνεται μακριά από τον τόπο μόνιμης κατοικίας.
Έτσι, ένας άνθρωπος που ήδη δυσκολεύεται να πληρώσει ενοίκιο, λογαριασμούς, μετακινήσεις και βασικές ανάγκες, γνωρίζει ότι όταν φτάσει στη σύνταξη το εισόδημά του είναι πολύ πιθανό να μειωθεί ακόμη περισσότερο, δημιουργώντας μια νέα ανασφάλεια σε μια ηλικία κατά την οποία αυξάνονται συνήθως και οι ανάγκες για υγειονομική περίθαλψη και καθημερινή υποστήριξη.
Γι’ αυτό και το θέμα της σύνταξης εμφανίζεται πλέον όλο και συχνότερα στις συζητήσεις μεταξύ εκπαιδευτικών, όχι επειδή όλοι βρίσκονται κοντά στην αποχώρηση, αλλά επειδή πολλοί συνειδητοποιούν από νωρίς ότι η οικονομική τους πορεία είναι εξαιρετικά δύσκολο να αφήσει περιθώρια για ουσιαστική αποταμίευση.
Το ερώτημα για αρκετούς δεν είναι πλέον μόνο «πόσο θα είναι η σύνταξή μου;», αλλά «θα μπορώ να πληρώνω το ενοίκιο αν δεν έχω δικό μου σπίτι;», «θα μπορώ να καλύπτω τα φάρμακα και τα έξοδα της τρίτης ηλικίας;», «θα χρειαστεί να συνεχίσω να εργάζομαι και μετά τη συνταξιοδότηση;» ή «θα μπορώ να βοηθώ οικονομικά τα παιδιά μου;».
Το παράδοξο της νέας πραγματικότητας είναι επομένως σαφές: οι εκπαιδευτικοί διορίζονται ολοένα και αργότερα, παραμένουν στην εργασία μέχρι τα 67 και παρ’ όλα αυτά δεν έχουν τη βεβαιότητα ότι η σύνταξη που θα λάβουν θα τους επιτρέψει μια αξιοπρεπή διαβίωση, ενώ πολλοί από αυτούς φτάνουν στα τελευταία χρόνια της επαγγελματικής τους πορείας χωρίς ουσιαστικό οικονομικό «μαξιλάρι», επειδή μεγάλο μέρος του εισοδήματος των προηγούμενων δεκαετιών είχε ήδη απορροφηθεί από ενοίκια, μετακινήσεις και την ίδια την αβεβαιότητα της αναπλήρωσης.
