Η ΔΕΠΥ, η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας, δεν θεωρείται πλέον μια διαταραχή που αφορά αποκλειστικά την παιδική ηλικία. Οι διαγνώσεις αυξάνονται σε παιδιά και ενήλικες, ενώ ιδιαίτερα εντυπωσιακή είναι η άνοδος στις μεγαλύτερες ηλικίες.
Νέα ανασκόπηση διεθνών δεδομένων καταγράφει σημαντική αύξηση τόσο στις διαγνώσεις όσο και στις συνταγογραφήσεις φαρμακευτικής αγωγής για τη ΔΕΠΥ. Η εικόνα, ωστόσο, δεν είναι τόσο απλή όσο ένας αριθμός που ανεβαίνει: οι ειδικοί εξετάζουν αν η τάση αντανακλά κυρίως την καλύτερη αναγνώριση ανθρώπων που παρέμεναν για χρόνια αδιάγνωστοι ή αν σε ορισμένες περιπτώσεις υπάρχει κίνδυνος υπερδιάγνωσης.
Η μεγαλύτερη αύξηση δεν καταγράφηκε στα παιδιά
Τα διαθέσιμα στοιχεία από το Ηνωμένο Βασίλειο δείχνουν ότι η άνοδος των διαγνώσεων δεν περιορίζεται στις μικρότερες ηλικίες. Σε μελέτη που εξέτασε περισσότερα από 7,6 εκατομμύρια άτομα ηλικίας 3 έως 99 ετών, οι διαγνώσεις ΔΕΠΥ αυξήθηκαν μεταξύ 2000 και 2018 σχεδόν σε όλες τις ηλικιακές ομάδες. Η μεγαλύτερη σχετική αύξηση, ωστόσο, καταγράφηκε στους ενήλικες. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα των ανδρών ηλικίας 18 έως 29 ετών, στους οποίους οι διαγνώσεις αυξήθηκαν περίπου 20 φορές μέσα στην εξεταζόμενη περίοδο. Οι συνταγογραφήσεις φαρμάκων για την ίδια ομάδα αυξήθηκαν ακόμη περισσότερο, σχεδόν 50 φορές.
Το εύρημα αυτό δεν σημαίνει ότι η ΔΕΠΥ έγινε ξαφνικά 20 φορές συχνότερη στον πληθυσμό. Αντανακλά την αύξηση των καταγεγραμμένων διαγνώσεων και πιθανότατα συνδέεται, μεταξύ άλλων, με το γεγονός ότι περισσότεροι άνθρωποι αναγνωρίζονται πλέον ως πάσχοντες στην ενήλικη ζωή.
Η εικόνα αλλάζει αισθητά και ως προς το φύλο. Στα παιδιά και τους εφήβους, οι διαγνώσεις εξακολουθούν να είναι συχνότερες στα αγόρια, με τη διαφορά να είναι περίπου 4 προς 1. Στους ενήλικες, όμως, η αναλογία πλησιάζει περισσότερο το 1 προς 1.
Μία από τις πιθανές εξηγήσεις είναι ότι η ΔΕΠΥ αναγνωρίζεται πλέον καλύτερα σε ομάδες που στο παρελθόν περνούσαν πιο εύκολα απαρατήρητες. Αυτό αφορά ιδιαίτερα κορίτσια και γυναίκες, αλλά και ανθρώπους που δεν εμφανίζουν έντονη υπερκινητικότητα και παρουσιάζουν κυρίως συμπτώματα απροσεξίας.
Για χρόνια, η πιο στερεοτυπική εικόνα της ΔΕΠΥ ήταν εκείνη του παιδιού που δεν μπορεί να καθίσει ήσυχο. Σήμερα είναι σαφές ότι η διαταραχή μπορεί να εκδηλώνεται με πολύ διαφορετικούς τρόπους και να συνεχίζεται και στην ενήλικη ζωή.
Περισσότερες διαγνώσεις ή υπερδιάγνωση;
Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο δύσκολο ερώτημα. Η αύξηση των διαγνώσεων μπορεί να σημαίνει ότι άνθρωποι που για χρόνια δεν είχαν λάβει τη σωστή διάγνωση βρίσκουν πλέον απαντήσεις για δυσκολίες που επηρέαζαν την καθημερινότητά τους. Ταυτόχρονα, όμως, οι ειδικοί επισημαίνουν ότι πρέπει να εξετάζεται με προσοχή και το ενδεχόμενο ορισμένες δυσκολίες συγκέντρωσης ή προσοχής να οδηγούν πολύ εύκολα σε ιατρικοποίηση.
Η αυξημένη ενημέρωση του κοινού, η μεγαλύτερη εξοικείωση των γιατρών με τη ΔΕΠΥ στους ενήλικες, οι αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο αναγνωρίζονται τα συμπτώματα και η διεύρυνση της συζήτησης γύρω από τη διαταραχή αποτελούν παράγοντες που μπορούν να εξηγήσουν μέρος της αύξησης.
Παράλληλα, οι ερευνητές υπογραμμίζουν ότι δεν πρέπει να αγνοούνται και οι κοινωνικές, οικονομικές, πολιτισμικές και τεχνολογικές αλλαγές που επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο βιώνουμε και αξιολογούμε την προσοχή, την απόδοση και την καθημερινή λειτουργικότητα.
Η ΔΕΠΥ δεν τελειώνει στα 18
Πρόκειται για νευροαναπτυξιακή διαταραχή που μπορεί να συνεχίζεται σε όλη τη διάρκεια της ζωής, επηρεάζοντας την εκπαίδευση, την εργασία, τις σχέσεις και την καθημερινότητα. Η αυξημένη αναγνώριση των ενηλίκων, ωστόσο, δημιουργεί και μια νέα πρόκληση για τα συστήματα υγείας. Η ζήτηση για αξιολόγηση και διάγνωση αυξάνεται, με αποτέλεσμα οι χρόνοι αναμονής σε ορισμένες χώρες να έχουν γίνει ιδιαίτερα μεγάλοι.
Στην Αγγλία, για παράδειγμα, οι αναμονές για αξιολόγηση ΔΕΠΥ έχουν αναφερθεί από δύο έως και 15 χρόνια, γεγονός που δείχνει το μέγεθος της πίεσης στις υπηρεσίες. Οι ερευνητές εξετάζουν πλέον και την πιθανότητα αξιοποίησης βιοδεικτών, δηλαδή αντικειμενικά μετρήσιμων χαρακτηριστικών που θα μπορούσαν στο μέλλον να βοηθήσουν στη διάγνωση.
Σήμερα, η αξιολόγηση βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στο ιστορικό του ατόμου, στα συμπτώματα που περιγράφει και στην κλινική εκτίμηση του ειδικού. Αυτό καθιστά ακόμη πιο σημαντική την προσεκτική και ολοκληρωμένη αξιολόγηση. Η αύξηση των διαγνώσεων, επομένως, δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη ούτε ότι η ΔΕΠΥ «έχει γίνει επιδημία» ούτε ότι υπάρχει γενικευμένη υπερδιάγνωση.
Το πραγματικό ζητούμενο είναι πιο σύνθετο: να εντοπίζονται όσοι πράγματι χρειάζονται βοήθεια, χωρίς η αυξημένη ευαισθητοποίηση να μετατρέπεται σε βιαστικές διαγνώσεις.
