Με αφορμή το άρθρο του Τάσου Χατζηαναστασίου, Διευθυντή Λυκείου στην Αργολίδα («Ανθρωπιστικές Σπουδές: σπατάλη κοινωνικού χώρου και χρόνου ή μοχλός ανάπτυξης;»), αξίζει να σταθούμε όχι μόνο στην απάντηση αλλά και στο ίδιο το ερώτημα. Το δίλημμα, όσο εύλογο κι αν μοιάζει, προδίδει μια βαθύτερη αξιακή προϋπόθεση: ότι η ύπαρξη των ανθρωπιστικών επιστημών οφείλει να νομιμοποιείται με όρους χρησιμότητας. Ακόμη κι όταν η απάντηση είναι θετική —όπως εν τέλει είναι κι αυτή του Χατζηαναστασίου, που υπερασπίζεται τη διατήρηση και τη διεύρυνση πρόσβασης στα φιλολογικά τμήματα— η υπεράσπιση παραμένει εγκλωβισμένη σε ένα εργαλειακό πρότυπο σκέψης, όπου η γνώση αξιολογείται από τα εξωτερικά αποτελέσματά της.
Η προσέγγιση αυτή δεν είναι ουδέτερη. Θα έλεγε κανείς, ακολουθώντας τον Max Weber, ότι εκφράζει έναν συγκεκριμένο αξιακό ορίζοντα: η ίδια η διατύπωση του ερωτήματος αποκαλύπτει διαδικασία ορθολογικοποίησης, όπου η επιστήμη καλείται να αποδείξει την αποδοτικότητά της με οικονομικούς ή διαχειριστικούς δείκτες. Το πρόβλημα δεν αφορά μόνο τις απαντήσεις αλλά και τις αξίες που καθορίζουν τα ίδια τα ερωτήματα. Η βεμπεριανή ανάλυση διακρίνει την επιστημονική ουδετερότητα από τις αξιακές σχέσεις που συγκροτούν κάθε κοινωνία: η επιστήμη δεν παράγει αξίες, αναλύει τον τρόπο με τον οποίο αυτές οργανώνουν τον κόσμο των ανθρώπων.
Ακριβώς εδώ ο Weber φτάνει στα όριά του: μας δείχνει ότι το ερώτημα είναι αξιακά φορτισμένο, όχι ποιες αξίες θα έπρεπε να το αντικαταστήσουν. Γι' αυτό η αριστοτελική σκέψη διατηρεί εξαιρετική επικαιρότητα — προσφέρει το θετικό περιεχόμενο εκεί όπου ο Weber προσφέρει μόνο διάγνωση. Το Μέτρον, η Φρόνηση και η Φειδώ δεν είναι τεχνικές αποτελεσματικότητας ούτε ποσοτικά μεγέθη. Το μέτρον δεν ταυτίζεται με το αγγλικό measure· στα Ηθικά Νικομάχεια η μεσότητα είναι ποιοτική αρχή εναρμόνισης, όχι αριθμητικός μέσος όρος, αλλά η εύρεση της αρμόζουσας σχέσης μέσα σε συγκεκριμένο ηθικό και κοινωνικό πλαίσιο. Οι αρχαίοι Έλληνες δεν μετρούσαν πρώτα για να εναρμονίσουν μετά· επιδίωκαν πρώτα την αρμονία, και μέσα από αυτήν αναδυόταν το Μέτρον. Η Φρόνηση, ως πρακτική σοφία, δεν υπολογίζει μόνο συνέπειες αλλά διακρίνει το προσήκον μέσα στην πολυπλοκότητα της ανθρώπινης πράξης. Η Φειδώ δεν είναι στέρηση αλλά αυτοπεριορισμός απέναντι στην αλαζονεία της απεριόριστης επέκτασης.
Εδώ αναδεικνύεται η αποστολή των ανθρωπιστικών επιστημών. Δεν αποσκοπούν στην παραγωγή πανουργίας, με την πλατωνική έννοια της επιτήδειας τεχνικής που υπηρετεί οποιονδήποτε σκοπό, αλλά στη συγκρότηση αρετής. Καλλιεργούν μορφές κρίσης που επιτρέπουν στον άνθρωπο να αξιολογεί όχι μόνο πώς μπορεί να πράξει αλλά και γιατί οφείλει να πράξει.
Ο Χατζηαναστασίου προτείνει να δούμε τις ανθρωπιστικές σπουδές ως «μοχλό ανάπτυξης» — «συγκριτικό πλεονέκτημα» που αυξάνει το εθνικό εισόδημα και την «ήπια ισχύ» της χώρας. Δεν διαφωνώ ότι η Ελλάδα διαθέτει πολύτιμο πολιτισμικό κεφάλαιο ούτε ότι η αξιοποίησή του έχει νόημα. Διαφωνώ όμως με τη λογική διαδοχή: αν η δικαίωση της παιδείας εξαρτάται τελικά από το πόσο συμβάλλει στο ΑΕΠ ή στη διεθνή ακτινοβολία, τότε η ίδια η παιδεία γίνεται και πάλι εργαλείο — απλώς πιο εκλεπτυσμένο, πιο εθνικά συσκευασμένο. Σε μια εποχή όπου η Φύση αντιμετωπίζεται ως απόθεμα πόρων και ο πολιτισμός ως εμπόρευμα, οι ανθρωπιστικές επιστήμες υπενθυμίζουν ότι η κοινωνία δεν είναι απλή συνάθροιση συμφερόντων ούτε η ανάπτυξη αποκλειστικά αύξηση μεγεθών. Ο πολιτισμός προηγείται της οικονομίας ως πεδίο συγκρότησης αξιών· η κοινωνία προϋποθέτει κοινά νοήματα προτού αποκτήσει θεσμούς και δείκτες απόδοσης.
Εάν επιμένουμε να υπερασπιζόμαστε τις ανθρωπxιστικές επιστήμες μόνο ως «μοχλό ανάπτυξης», έχουμε ήδη αποδεχθεί το αξιακό πλαίσιο που περιορίζει τη γνώση στη χρησιμότητά της — όσο καλοπροαίρετη κι αν είναι η πρόθεση. Αν όμως επαναφέρουμε στο προσκήνιο το Μέτρον, τη Φρόνηση και τη Φειδώ, ανακτούν τον αυθεντικό τους προορισμό: να εναρμονίζουν τη Φύση, την ανθρώπινη κοινωνία και τον πολιτισμό μέσα από την καλλιέργεια της αρετής και της υπεύθυνης ελευθερίας. Αυτή είναι η διαχρονική τους αποστολή — η ικανότητα να κρίνουμε ποιος κόσμος αξίζει να δημιουργηθεί, πριν καν ρωτήσουμε πόσο αποδίδει.
«Πᾶσα ἐπιστήμη χωριζομένη δικαιοσύνης καὶ τῆς ἄλλης ἀρετῆς πανουργία, οὐ σοφία, φαίνεται.»
Κάθε γνώση, όταν αποχωρίζεται από τη δικαιοσύνη και την αρετή, κινδυνεύει να μετατραπεί από σοφία σε πανουργία.
* Δρ. Ανθρωπολογιας Σορβοννης
DEA Κοινωνιολογιας
