Μέσα στον Ιούνιο είχα τη χαρά να παρευρεθώ στην τελετή αποφοίτησης του γιου μου, μια όμορφη ζεστή γιορτή που είχε ετοιμάσει με πολλή αγάπη ο Σύλλογος Γονέων σε συνεργασία με τον σύλλογο διδασκόντων του Σχολείου. Κεντρική θέση είχαν φωτογραφίες και αναμνήσεις ετών κοινής σχολικής ζωής.
Όταν η οθόνη παρουσίασε εικόνες από τα ταξίδια του σχολείου στο εξωτερικό, ανάμεσα στα χαρούμενα πρόσωπα, στις παρέες και στις όμορφες στιγμές αναζήτησα ασυναίσθητα το πρόσωπο του γιου μου, γνωρίζοντας πως δεν θα το βρω. Η απουσία του δεν ήταν επιλογή - ήταν το αποτέλεσμα μιας οικονομικής και κοινωνικής πραγματικότητας που δεν μας επέτρεψε ν’ ανταποκριθούμε στο κάλεσμα του σχολείου. Και βέβαια δεν ήταν ο μόνος μαθητής που απουσίαζε. Εκείνη τη στιγμή συνειδητοποίησα πως ενώ τα περισσότερα παιδιά αποχαιρετούσαν το σχολείο τους έχοντας μοιραστεί κοινές εμπειρίες, κάποια άλλα παιδιά έφεραν την ανάμνηση όσων δεν μπόρεσαν να ζήσουν. Μια σιωπηλή πικρία που δεν μπορεί ν’ αποτυπωθεί σε φωτογραφίες και βίντεο σχολικών αναμνήσεων.
Ο προβληματισμός μου έγινε βαθύτερος αναλογιζόμενος την πάγια πλέον πρακτική πολλών Σχολείων Δευτεροβάθμιας και Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης, αυτή της διοργάνωσης σχολικών εκδρομών στο εξωτερικό με κόστος πολύ υψηλό, ασύμφορο για αρκετές οικογένειες. Η συνήθης αιτιολόγηση του εγχειρήματος είναι ότι μέσω των εκδρομών αυτών δίνεται η δυνατότητα στα παιδιά ν’ αποκτήσουν εμπειρίες που δεν θα είχαν την ευκαιρία να τις ζήσουν με την οικογένειά τους. Το επιχείρημα είναι καλοπροαίρετο και ευλογοφανές, ενέχει όμως μια σοβαρή αντίφαση η οποία σπάνια ομολογείται από τους υποστηρικτές του: αν κάποια παιδιά αδυνατούν λόγω υψηλού κόστους να ταξιδέψουν στο εξωτερικό με την οικογένειά τους, ίσως κάποια άλλα να μην μπορούν να ταξιδέψουν ούτε τα ίδια με το σχολείο τους, όταν αυτό συνεπάγεται κάποιες εκατοντάδες ευρώ. Αποτέλεσμα: η διαφαινόμενη ως ευκαιρία για όλους καταλήγει ν’ αποτελεί προνόμιο όσων μπορούν να καλύψουν το κόστος. Πρόκειται για μια «ευκαιρία» που διακρίνει την κοινότητα της τάξης σε δύο κατηγορίες μαθητών: εκείνους που μπορούν και συμμετέχουν και εκείνους που μένουν πίσω.
Τα παιδιά που αποκλείονται καλούνται να διαχειριστούν μια απώλεια η οποία δεν περιορίζεται σε αυτό καθ’ αυτό το ταξίδι. Την απώλεια της συλλογικής εμπειρίας, των κοινών αναμνήσεων, των κοινών συζητήσεων πριν και μετά την εκδρομή - αλλά κυρίως της ισότιμης θέσης μέσα στην τάξη. Συμμαθητές τους μοιράζονται βίντεο, φωτογραφίες εμπειρίες και ιστορίες από τις οποίες απουσιάζουν όχι επειδή δεν ήθελαν, αλλά επειδή δεν μπορούσαν. Ο αποκλεισμός αυτός φαντάζει ιδιαίτερα οδυνηρός σε μια σκληρή σχολική πραγματικότητα που ευαγγελίζεται υποκριτικά την αξία της συμπερίληψης, της ισότητας και της ευαισθησίας στις κοινωνικές ανισότητες. Μια πραγματικότητα που ξεχνά ότι η συμπερίληψη δεν αφορά μόνο τα παιδιά με ιδιαιτερότητες, μαθησιακές δυσκολίες ή ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες. Αφορά και τα παιδιά που αντιμετωπίζουν οικονομικές δυσκολίες. Αφορά κάθε μαθητή που κινδυνεύει να αισθανθεί ότι δεν ανήκει στην κοινότητα του σχολείου του.
Πόσοι μαθητές φέτος δεν κατάφεραν να ακολουθήσουν στις σχολικές εκδρομές; Πόσες οικογένειες αναγκάστηκαν να δανεισθούν χρήματα για να μη βιώσει το παιδί τους τον σχολικό αποκλεισμό; Πόσοι μαθητές σιώπησαν από ντροπή, προσποιούμενοι ότι δεν ήθελαν, δεν ενδιαφέρονταν να ακολουθήσουν; Πόσοι μαθητές βίωσαν την άχαρη παραμονή στο σχολείο κατά τις ημέρες που οι συμμαθητές τους βρίσκονταν στο εξωτερικό, σα να είναι τιμωρημένοι, γιατί δεν είχαν την οικονομική δυνατότητα να συμμετάσχουν; Κάθε ευκαιρία για εκπαιδευτική δράση παύει να είναι σχολική όταν ένας αριθμός μαθητών αποκλείεται παρά την θέλησή του. Αν έστω κι ένα παιδί δεν καταφέρει να ακολουθήσει για λόγους οικονομικούς, το γεγονός αυτό αποτελεί βαθύ παιδαγωγικό και ηθικό ζήτημα. Συνιστά μεγάλη αποτυχία, «ήττα» της εκπαιδευτικής πράξης.
Το σχολείο δεν είναι ένας χώρος όπου αναπαράγονται οι διακρίσεις και οι κοινωνικοί αποκλεισμοί που παρατηρούνται στην σύγχρονη κοινωνία. Αν υπάρχει έστω και μια ελπίδα μεταμόρφωσης της ελληνικής κοινωνίας αυτή οφείλει να «κυοφορηθεί» πρωτίστως, μέσα στην σχολική κοινότητα. Είναι ο χώρος όπου υπηρετείται η κοινωνία προσώπων, όπου διδάσκονται και σφυρηλατούνται κατ’ εξοχήν, οι σχέσεις, όπου όλοι είναι μοναδικοί, σημαντικοί και απαραίτητοι. Είναι ένας χώρος όπου το παιδί δεν πάει για να «ωφεληθεί» αλλά «…για να ενταχθεί στη χαρά των σχέσεων, να μάθει να προσφέρει, να κοινωνεί τη ζωή, τη γνώση, να κάνει φίλους που θα τον συντροφεύουν ισόβια». Ζητούνται λοιπόν, στο σημερινό σχολείο, εκπαιδευτικοί που διακατέχονται από κοινωνικές ευαισθησίες, που αγωνιούν και πάσχουν για «…να μην λείψει κανείς» από κάθε ευκαιρία κοινής σχολικής εμπειρίας.
Οι εκπαιδευτικοί θα πρέπει να βρουν την λύση ώστε να μπορούν όλοι οι μαθητές να συμμετέχουν. Δεν αποτελεί λύση το σχολείο να διοργανώνει παράλληλες εκδρομές σε προορισμούς του εσωτερικού με χαμηλότερο κόστος, για όσους αδυνατούν οικονομικά, διακρίνοντας την τάξη «σε όσους δύνανται» και «σε όσους δεν δύνανται». Η αύξηση του ορίου της απαιτούμενης ελάχιστης συμμετοχής, για την διεξαγωγή της εκδρομής από το 70% στο 90% του μαθητικού δυναμικού θα μπορούσε να αποτελέσει μια ρεαλιστική πρόταση. Ένα ποσοστό ικανό να εξασφαλίσει την σημαντική μείωση των εξόδων ή και την δωρεάν συμμετοχή των οικονομικά αδυνάτων συμμαθητών τους.
Πρέπει να καταργηθούν οι σχολικές εκδρομές; Σε καμιά περίπτωση. Τα ταξίδια με ξεκάθαρο εκπαιδευτικό σκοπό αποτελούν ανεκτίμητη εκπαιδευτική εμπειρία. Η συμμετοχή όμως, του συνόλου των μαθητών δεν αποτελεί μια οργανωτική ή λογιστική λεπτομέρεια αλλά στόχο αδιαπραγμάτευτο ενός σχολείου που οικοδομεί τη συνεργασία, την ομαδικότητα και τη συνείδηση «του ανήκειν».
O Δρ. Δημήτρης Γ. Ιεραπετρίτης, υπηρετεί ως μέλος Ε.ΔΙ.Π. στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.
