Δύο χρόνια μετά την καταστροφική πυρκαγιά του Αυγούστου 2024, η Πεντέλη εξακολουθεί να βρίσκεται αντιμέτωπη με τις συνέπειες μιας περιβαλλοντικής καταστροφής που δεν τελειώνει όταν σβήσουν οι τελευταίες φλόγες.
Μια μεγάλη διεπιστημονική έρευνα του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, με τη συμμετοχή επιστημόνων από τα Πανεπιστήμια Θεσσαλονίκης και Αιγαίου, καταγράφει την κατάσταση του οικοσυστήματος και παρακολουθεί την προσπάθεια της φύσης να ανακάμψει.
Τα συμπεράσματα είναι ταυτόχρονα ανησυχητικά και ενθαρρυντικά. Η Πεντέλη εξακολουθεί να διαθέτει σημαντικό πλούτο σε φυτά και ζώα, όμως η επαναλαμβανόμενη παρουσία της φωτιάς στην ίδια περιοχή δημιουργεί σοβαρά εμπόδια στη φυσική αναγέννηση.
Το κρίσιμο μήνυμα των επιστημόνων είναι σαφές: δεν αρκεί να γνωρίζουμε πόσο μεγάλη ήταν μια πυρκαγιά. Πρέπει να γνωρίζουμε και πόσες φορές έχει καεί η ίδια περιοχή στο παρελθόν.
506 είδη καταγράφηκαν στην πυρόπληκτη περιοχή
Η ερευνητική ομάδα πραγματοποίησε συστηματικές επισκέψεις στο πεδίο και εξέτασε συνολικά 22 σημεία, καταγράφοντας 506 διαφορετικά είδη φυτών και ζώων.
Από αυτά, 253 ήταν φυτικά είδη. Στον κόσμο της πανίδας καταγράφηκαν 178 είδη ασπόνδυλων, 42 είδη πτηνών, 19 είδη ερπετών, 10 είδη θηλαστικών και τέσσερα είδη αμφίβιων.
Ο αριθμός αυτός θεωρείται ιδιαίτερα σημαντικός, δεδομένου ότι πρόκειται για μια περιοχή που έχει δοκιμαστεί επανειλημμένα από μεγάλες πυρκαγιές.
Η παρουσία αυτών των ειδών αποτυπώνει την ανθεκτικότητα των μεσογειακών οικοσυστημάτων. Ταυτόχρονα όμως, η έρευνα έδειξε ότι ορισμένα είδη που υπήρχαν στην Πεντέλη πριν από τις φωτιές δεν εντοπίστηκαν ξανά.
Ανάμεσά τους βρίσκονται το αηδόνι και το ψευταηδόνι, που συνδέονταν με τις ρεματιές της Ραπεντώσας, αλλά και ο αιγαιοτσιροβάκος. Παράλληλα, η καταστροφή του δασικού περιβάλλοντος επηρέασε και είδη εντόμων που εξαρτώνται από την ύπαρξη ώριμου δάσους.
Η εξήγηση είναι απλή αλλά αποκαλυπτική: όταν καταστρέφεται το φυσικό περιβάλλον που χρειάζεται ένα είδος για να τραφεί, να αναπαραχθεί ή να φωλιάσει, η επιστροφή του δεν μπορεί να γίνει αυτόματα.
Την ίδια στιγμή, η έρευνα αποκάλυψε και μια διαφορετική πλευρά της οικολογικής αλλαγής. Οι επιστήμονες εντόπισαν είδη που δεν είχαν καταγραφεί προηγουμένως στην περιοχή, ενώ παρατηρήθηκε αυξημένη παρουσία μεγαλύτερων θηλαστικών, όπως αγριογούρουνα και τσακάλια.
Η εικόνα που διαμορφώνεται, επομένως, δεν είναι απλώς αυτή μιας περιοχής που «χάνει» είδη. Είναι η εικόνα ενός οικοσυστήματος που αλλάζει.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο η φωτιά του 2024
Ένα από τα σημαντικότερα ευρήματα της μελέτης προέκυψε από τη σύγκριση των σημερινών καμένων εκτάσεων με το ιστορικό των προηγούμενων πυρκαγιών.
Η εικόνα δείχνει ότι μεγάλα τμήματα της περιοχής που κάηκαν το 2024 είχαν ήδη πληγεί από παλαιότερες πυρκαγιές.
Και αυτό είναι ιδιαίτερα κρίσιμο.
Ένα δάσος χρειάζεται χρόνο για να αναπτυχθεί και να δημιουργήσει ξανά τα αποθέματα που είναι απαραίτητα για την αναγέννησή του. Όταν όμως η φωτιά επιστρέφει πριν ολοκληρωθεί αυτός ο κύκλος, η φυσική αποκατάσταση δυσκολεύει δραματικά.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η χαλέπιος πεύκη, ένα από τα βασικά δασικά είδη της περιοχής.
Ένα νεαρό δέντρο χρειάζεται περίπου έξι έως οκτώ χρόνια για να φτάσει στην αναπαραγωγική φάση. Για να δημιουργηθεί όμως σε επίπεδο πληθυσμού ένα επαρκές αναπαραγωγικό απόθεμα, απαιτούνται ακόμη περισσότερα χρόνια, περίπου 16 έως 20.
Αν μια νέα πυρκαγιά χτυπήσει την περιοχή πριν ολοκληρωθεί αυτός ο κύκλος, η φυσική αναγέννηση μπορεί να αποτύχει.
Έτσι, το ιστορικό των πυρκαγιών αναδεικνύεται σε έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες που θα καθορίσουν το μέλλον της Πεντέλης.
Περισσότεροι θάμνοι, λιγότερο δάσος
Η δορυφορική ανάλυση έδωσε μια ακόμη σημαντική διάσταση στην έρευνα.
Από τις εκτάσεις που επλήγησαν από τη φωτιά του 2024, το 65,3% καλυπτόταν από θαμνώδη βλάστηση. Το ποσοστό των εκτάσεων που χαρακτηρίζονταν ως δάση ήταν μόλις 0,4%.
Το στοιχείο αυτό δεν σημαίνει ότι η Πεντέλη δεν διέθετε δασικό χαρακτήρα. Αντίθετα, δείχνει πόσο σοβαρά είχε ήδη επηρεαστεί η περιοχή από προηγούμενες πυρκαγιές.
Σε πολλές εκτάσεις, η προηγούμενη φωτιά δεν είχε αφήσει αρκετό χρόνο στη δασική βλάστηση να επανέλθει. Έτσι, όταν ξέσπασε η νέα πυρκαγιά, μεγάλο μέρος της περιοχής αποτελούνταν από θαμνώδη βλάστηση που θα μπορούσε, με την πάροδο του χρόνου, να εξελιχθεί ξανά σε δασικό οικοσύστημα.
Συνολικά, η καμένη έκταση υπολογίστηκε σε 91,33 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Από αυτήν, περίπου 78,5 τετραγωνικά χιλιόμετρα αποτελούσαν μια ενιαία συμπαγή ζώνη, ενώ άλλα 12,83 τετραγωνικά χιλιόμετρα βρίσκονταν διάσπαρτα περιμετρικά.
Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι λεγόμενες «άκαυτες νησίδες». Πρόκειται για τμήματα βλάστησης που δεν καταστράφηκαν από τη φωτιά και μπορούν να λειτουργήσουν ως φυσικές εστίες από τις οποίες θα ξεκινήσει η αναγέννηση.
Η συνολική τους έκταση υπολογίστηκε περίπου στα 6,74 τετραγωνικά χιλιόμετρα.
Η δυνατότητα αναγέννησης δεν εξαρτάται μόνο από τη βλάστηση. Καθοριστικό ρόλο παίζει και το έδαφος.
Σχεδόν οι μισές εκτάσεις της περιοχής αποτελούνται από σκληρά πετρώματα, κυρίως μάρμαρα και ασβεστόλιθους. Σε τέτοια γεωλογικά περιβάλλοντα ο σχηματισμός επαρκούς εδαφικού στρώματος είναι δύσκολος, γεγονός που περιορίζει τις δυνατότητες εγκατάστασης και ανάπτυξης νέων δέντρων.
Αντίθετα, όπου υπάρχουν μαλακότερα πετρώματα, το έδαφος μπορεί να διατηρηθεί ευκολότερα, δημιουργώντας καλύτερες προϋποθέσεις για τη φυσική αναγέννηση.
Γι' αυτό και οι επιστήμονες υπογραμμίζουν ότι δεν μπορεί να εφαρμοστεί μία ενιαία λύση σε ολόκληρη την καμένη περιοχή. Κάθε τμήμα έχει διαφορετικά χαρακτηριστικά και διαφορετικές ανάγκες.
Η ζωή επιστρέφει, αλλά όχι παντού με τον ίδιο τρόπο
Παρά τις καταστροφές, η έρευνα εντόπισε σημαντικά είδη που εξακολουθούν να επιβιώνουν.
Ανάμεσά τους βρίσκονται χαρακτηριστικά φυτά της Πεντέλης, όπως η Silene pentelica, αλλά και η κενταύρια της Αττικής, ένα ιδιαίτερο υποείδος που συνδέεται με την Πεντέλη και την Πάρνηθα.
Οι ερευνητές κατέγραψαν επίσης ερπετά, όπως ο λαφιάτης και το σπιτόφιδο, ενώ οι κάμερες που τοποθετήθηκαν στην περιοχή κατέγραψαν αλεπούδες, πετροκούναβα, ασβούς, αγριογούρουνα, τσακάλια, λύκους, ακόμη και νεαρά λυκόπουλα.
Στα πτηνά, η καρακάξα εμφανίστηκε στις περισσότερες από τις περιοχές που εξετάστηκαν.
Η εικόνα αυτή δείχνει ότι το οικοσύστημα δεν έχει καταρρεύσει. Αντίθετα, βρίσκεται σε μια δυναμική διαδικασία αλλαγής και προσαρμογής.
Το ερώτημα πλέον είναι ποια μορφή θα πάρει η Πεντέλη τα επόμενα χρόνια.
Η επόμενη ημέρα δεν μπορεί να βασιστεί σε πρόχειρες φυτεύσεις
Οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι η αποκατάσταση της περιοχής δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί ως μια απλή διαδικασία μαζικών δενδροφυτεύσεων.
Προτεραιότητα πρέπει να δοθεί στη φυσική αναγέννηση, αφού πρώτα αξιολογηθούν η ένταση της πυρκαγιάς, το έδαφος, η τοπογραφία, η υπάρχουσα βλάστηση, οι άκαυτες νησίδες και το ιστορικό των προηγούμενων πυρκαγιών.
Παράλληλα, σε ευάλωτες περιοχές μπορεί να χρειαστούν άμεσες παρεμβάσεις για την προστασία του εδάφους, όπως κορμοδέματα και κλαδοπλέγματα, προκειμένου να περιοριστεί η διάβρωση και ο κίνδυνος πλημμυρών.
Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται και στις φυτεύσεις. Η εισαγωγή ξενικών ειδών ή φυτών που δεν ταιριάζουν στις κλιματικές και οικολογικές συνθήκες της περιοχής μπορεί να προκαλέσει περισσότερα προβλήματα από όσα επιχειρεί να λύσει.
Η φύση, όπως επισημαίνουν οι ερευνητές, διαθέτει τους δικούς της μηχανισμούς ανάκαμψης. Το ζητούμενο είναι η ανθρώπινη παρέμβαση να τους ενισχύσει και όχι να τους υποκαταστήσει.
Το πραγματικό στοίχημα είναι να μη χαθεί ξανά ο χρόνος
Η έρευνα του ΕΚΠΑ καταλήγει σε ένα συμπέρασμα που ξεπερνά τα όρια της Πεντέλης.
Σε μια περιοχή όπου οι πυρκαγιές επαναλαμβάνονται με ολοένα μικρότερα χρονικά διαστήματα, το δάσος δεν προλαβαίνει να ολοκληρώσει τον κύκλο της αναγέννησής του.
Και όσο ο χρόνος ανάμεσα στις φωτιές μικραίνει, τόσο μεγαλώνει ο κίνδυνος μια περιοχή που κάποτε ήταν δάσος να μετατραπεί σταδιακά σε ένα διαφορετικό οικοσύστημα, με λιγότερη δασική βλάστηση και διαφορετική βιοποικιλότητα.
Η Πεντέλη βρίσκεται σήμερα σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι. Η φύση έχει ήδη αρχίσει να δίνει τη δική της μάχη για την επιστροφή της ζωής. Το αν θα καταφέρει να ξαναδημιουργήσει ένα ανθεκτικό δασικό οικοσύστημα θα εξαρτηθεί όχι μόνο από τη δύναμη της ίδιας της φύσης, αλλά και από το πόσο σωστά θα σχεδιαστεί η ανθρώπινη παρέμβαση.
Γιατί, τελικά, το ζητούμενο δεν είναι απλώς να ξαναπρασινίσει η Πεντέλη.
Είναι να μπορέσει να αποκτήσει ξανά ένα ζωντανό, λειτουργικό και ανθεκτικό οικοσύστημα πριν η επόμενη φωτιά προλάβει να ακυρώσει την προσπάθεια.
