Τοποθετημένος νοτιοανατολικά του Ρεθύμνου, πάνω από το χωριό Γουλεδιανά, ο αρχαιολογικός χώρος δεσπόζει σε σημείο με πανοραμική θέα σε μεγάλο μέρος της κεντρικής Κρήτης. Η ανθρώπινη παρουσία στην περιοχή ξεκινά από τη Νεολιθική εποχή (4η χιλιετία π.Χ.), ενώ η οικιστική δραστηριότητα διατηρήθηκε από τη φάση της ακμής της στα αρχαϊκά χρόνια έως και τη Ρωμαιοκρατία.
Το ιστορικό των ερευνών και το νέο ανασκαφικό πρόγραμμα
Αν και η θέση ήταν ήδη γνωστή από τον 19ο αιώνα, οι πρώτες συστηματικές ανασκαφές διενεργήθηκαν το 1952 από τον αρχαιολόγο Νικόλαο Πλάτωνα, φέρνοντας στο φως δύο επιβλητικά αρχαϊκά κτίσματα («Οικία Α» και «Οικία Β»), με την πρώτην να συνιστά κορυφαίο δείγμα οικιακής αρχιτεκτονικής της περιόδου στην Κρήτη.
Έπειτα από παύση δεκαετιών, η Εφορεία Αρχαιοτήτων Ρεθύμνου επανεκκίνησε τη συστηματική έρευνα το 2018. Υπό τη διεύθυνση του αρχαιολόγου Κυριάκου Ψαρουδάκη, οι εργασίες συνεχίζουν το έργο του Πλάτωνα, με επίκεντρο ένα εκτεταμένο συγκρότημα του 7ου αιώνα π.Χ.
Τα βασικά στοιχεία του ανασκαφικού πεδίου περιλαμβάνουν:
- Δημόσιο/Κοινοτικό συγκρότημα (7ος αι. π.Χ.): Κατασκευή που συνδέεται άμεσα με τις πρώιμες διαδικασίες αστικοποίησης και τη διαμόρφωση της πόλης-κράτους στην αρχαία Κρήτη.
- Οχυρωματικά έργα: Τμήματα πύργου στην ακρόπολη που χρονολογούνται στον 4ο αιώνα π.Χ.
- Υδροδοτικές και θρησκευτικές υποδομές: Αρχαία κρήνη και παλαιοχριστιανική βασιλική του 6ου αιώνα μ.Χ.
Διεθνείς συνεργασίες και η συμβολή της τοπικής κοινωνίας
Στη διεξαγωγή του ανασκαφικού έργου συμμετέχουν εξειδικευμένοι συντηρητές, καθώς και φοιτητές από ελληνικά και αμερικανικά πανεπιστημιακά ιδρύματα. Παράλληλα, οι κάτοικοι της περιοχής έχουν συγκροτήσει την «Εταιρεία Φίλων της Ονιθές», με σκοπό την προβολή του αρχαιολογικού πλούτου.
Όπως δήλωσε εκ μέρους του συλλόγου ο Μανούσος Ψαρουδάκης, έχει ήδη δημιουργηθεί ψηφιακή πλατφόρμα ενημέρωσης, η οποία παρέχει στους επισκέπτες πληροφορίες για τα σημεία ενδιαφέροντος, την πορεία των ανασκαφών και τα ευρήματα.
Η χρηματοδότηση του πενταετούς προγράμματος καλύπτεται από την Περιφέρεια Κρήτης στο πλαίσιο της Προγραμματικής Σύμβασης Πολιτισμού 2026-2027, σε συνεργασία με το Υπουργείο Πολιτισμού και τον Δήμο Ρεθύμνου.
