Το ανθρώπινο σώμα είναι αποτέλεσμα μιας εξελικτικής πορείας δισεκατομμυρίων ετών. Από τα κύτταρα και τα όργανα μέχρι τα άκρα, τη σπονδυλική στήλη και τον εγκέφαλο, σχεδόν κάθε χαρακτηριστικό έχει πίσω του μια ιστορία που οι επιστήμονες προσπαθούν να αποκωδικοποιήσουν.
Υπάρχει, όμως, ένα μικρό αλλά ιδιαίτερα χαρακτηριστικό σημείο του προσώπου που εξακολουθεί να αποτελεί μεγάλο εξελικτικό αίνιγμα: το πιγούνι.
Γιατί εμφανίστηκε στον άνθρωπο; Ποια ανάγκη εξυπηρετούσε; Ή μήπως δεν έχει κάποια συγκεκριμένη λειτουργία και αποτελεί απλώς ένα «παράγωγο» της εξέλιξης του ανθρώπινου προσώπου;
Το ερώτημα παραμένει ανοιχτό, καθώς το πιγούνι είναι μοναδικό στον άνθρωπο. Δεν υπάρχει αντίστοιχο χαρακτηριστικό σε κανένα άλλο σύγχρονο θηλαστικό, ενώ δεν το διέθεταν ούτε οι Νεάντερταλ.
Από την εξέλιξη του σώματος στο μεγάλο ερώτημα
Για να κατανοήσουν οι επιστήμονες γιατί ο άνθρωπος απέκτησε συγκεκριμένα ανατομικά χαρακτηριστικά, εξετάζουν την πορεία του εξελικτικού δέντρου. Ο άνθρωπος πέρασε διαδοχικά από διαφορετικά εξελικτικά στάδια, από τα πρώτα ζώα στα σπονδυλωτά, τα θηλαστικά και στη συνέχεια τα πρωτεύοντα.
Με αυτή τη διαδρομή μπορούν να διαπιστώσουν πότε εμφανίστηκαν διάφορα χαρακτηριστικά. Το πεπτικό σύστημα και ο βασικός σωματικός σχεδιασμός υπήρχαν ήδη στα πρώτα ζώα, ενώ η σπονδυλική στήλη και τα άκρα εμφανίστηκαν αργότερα στα σπονδυλωτά. Στα θηλαστικά προστέθηκαν χαρακτηριστικά όπως οι τρίχες και η παραγωγή γάλακτος, ενώ στα πρωτεύοντα εμφανίστηκαν μεταξύ άλλων τα νύχια.
Υπάρχει, μάλιστα, ένας ιδιαίτερα χρήσιμος τρόπος για να ελεγχθούν οι θεωρίες γύρω από την εξέλιξη ενός χαρακτηριστικού: η συγκλίνουσα εξέλιξη. Πρόκειται για την περίπτωση κατά την οποία ένα παρόμοιο γνώρισμα εμφανίζεται ανεξάρτητα σε διαφορετικές εξελικτικές γραμμές.
Αυτό μπορεί να λειτουργήσει σαν ένα φυσικό πείραμα. Αν ένα χαρακτηριστικό εμφανίζεται ξανά και ξανά σε διαφορετικά είδη που αντιμετωπίζουν παρόμοιες συνθήκες, οι επιστήμονες μπορούν να αναζητήσουν κοινή αιτία.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι διαφορές στο μέγεθος των όρχεων μεταξύ διαφορετικών ειδών πρωτευόντων. Είδη παρόμοιου μεγέθους μπορεί να παρουσιάζουν τεράστιες διαφορές, γεγονός που συνδέεται με τον τρόπο αναπαραγωγής τους.
Σε είδη όπου ένα αρσενικό κυριαρχεί σε ένα «χαρέμι» θηλυκών, ο ανταγωνισμός μεταξύ σπερματοζωαρίων είναι περιορισμένος. Αντίθετα, σε είδη όπου τα θηλυκά ζευγαρώνουν με πολλαπλά αρσενικά, ο ανταγωνισμός γίνεται εντονότερος και η παραγωγή μεγαλύτερης ποσότητας σπέρματος μπορεί να προσφέρει πλεονέκτημα.
Μελέτες σε πολλά είδη θηλαστικών έχουν εντοπίσει μια αξιοσημείωτη σχέση: τα πολυγαμικά είδη τείνουν να διαθέτουν μεγαλύτερους όρχεις, ενώ στα μονογαμικά είδη το μέγεθος είναι συνήθως μικρότερο. Στον άνθρωπο, το μέγεθος βρίσκεται περίπου στη μέση.
Γιατί, λοιπόν, υπάρχει το πιγούνι;
Στην περίπτωση του πιγουνιού, τα πράγματα είναι πολύ πιο δύσκολα. Επειδή το συγκεκριμένο χαρακτηριστικό δεν εμφανίζεται ανεξάρτητα σε άλλα είδη, οι επιστήμονες δεν μπορούν να αξιοποιήσουν τη συγκλίνουσα εξέλιξη για να ελέγξουν τις διάφορες θεωρίες.
Κατά καιρούς έχουν διατυπωθεί αρκετές πιθανές εξηγήσεις.
Μία από αυτές υποστηρίζει ότι το πιγούνι μπορεί να ενίσχυσε τη σιαγόνα των πρώτων ανθρώπων, ενδεχομένως προστατεύοντάς την από ισχυρές πιέσεις ή τραυματισμούς. Μια άλλη θεωρία συνδέει την προεξοχή της κάτω γνάθου με χαρακτηριστικά της εμφάνισης και, μεταξύ άλλων, με την ανδρική γενειάδα.
Υπάρχει όμως και μια εντελώς διαφορετική προσέγγιση: το πιγούνι μπορεί να μην εξελίχθηκε επειδή προσέφερε κάποιο συγκεκριμένο πλεονέκτημα.
Σύμφωνα με αυτή την υπόθεση, η αλλαγή στη διατροφή και το μαγείρεμα έκαναν την ανθρώπινη τροφή πιο μαλακή. Με την πάροδο του χρόνου, η ανθρώπινη σιαγόνα έγινε μικρότερη και λιγότερο ισχυρή. Το πιγούνι, λοιπόν, μπορεί να είναι απλώς το αποτέλεσμα αυτής της αναδιαμόρφωσης του προσώπου και όχι ένα χαρακτηριστικό που απέκτησε ο άνθρωπος για κάποια συγκεκριμένη λειτουργία.
Και εδώ βρίσκεται το μεγάλο πρόβλημα για την επιστήμη: όλες αυτές οι θεωρίες είναι πιθανές, αλλά καμία δεν έχει αποδειχθεί οριστικά.
Το πιγούνι αποτελεί μοναδικό γνώρισμα του Homo sapiens και ακριβώς αυτή η μοναδικότητά του στερεί από τους επιστήμονες ένα πολύτιμο εργαλείο σύγκρισης. Δεν υπάρχει κάποιο άλλο είδος με το οποίο να μπορούν να συγκρίνουν την εμφάνιση και τη λειτουργία του.
Έτσι, παρά την τεράστια πρόοδο που έχει σημειώσει η εξελικτική βιολογία, το μικρό εξόγκωμα στο κάτω μέρος του προσώπου μας εξακολουθεί να κρύβει ένα μεγάλο μυστήριο.
Ίσως, τελικά, το πιγούνι να είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα του πόσα πράγματα για την ανθρώπινη εξέλιξη γνωρίζουμε — και πόσα ακόμη μένει να ανακαλύψουμε.
