Ο καφές αποτελεί για εκατομμύρια ανθρώπους καθημερινή συνήθεια, όμως οι επιδράσεις του στον οργανισμό εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο επιστημονικής έρευνας. Μια νέα μελέτη από τη Φινλανδία εντόπισε ενδιαφέρουσες συσχετίσεις ανάμεσα στην κατανάλωση καφέ και τη σωματική σύνθεση, καθώς όσοι δήλωναν ότι καταναλώνουν μεγαλύτερες ποσότητες εμφάνιζαν χαμηλότερο σωματικό και σπλαχνικό λίπος, αλλά και μεγαλύτερη σκελετική μυϊκή μάζα.
Τα ευρήματα, ωστόσο, χρειάζονται προσεκτική ερμηνεία. Η έρευνα ήταν παρατηρητική και επομένως δεν αποδεικνύει ότι ο καφές προκαλεί απώλεια λίπους ή αύξηση μυϊκής μάζας. Καταγράφει μια σχέση ανάμεσα στις δύο παραμέτρους, χωρίς να μπορεί να προσδιορίσει την αιτία της.
Περισσότερος καφές, διαφορετική σωματική σύνθεση
Η μελέτη δημοσιεύθηκε στο European Journal of Nutrition και βασίστηκε σε στοιχεία από 2.264 ενήλικες ηλικίας 46 ετών, οι οποίοι συμμετείχαν στη μακροχρόνια μελέτη Northern Finland Birth Cohort 1966.
Οι συμμετέχοντες ανέφεραν την καθημερινή κατανάλωση καφέ και χωρίστηκαν σε τέσσερις ομάδες: όσους δεν έπιναν καθόλου, όσους κατανάλωναν ένα έως δύο φλιτζάνια την ημέρα, εκείνους που έπιναν τρία έως τέσσερα και όσους έφταναν τουλάχιστον τα πέντε φλιτζάνια ημερησίως.
Στην ομάδα με την υψηλότερη κατανάλωση καφέ καταγράφηκαν χαμηλότερο ποσοστό σωματικού λίπους, μικρότερη λιπώδης μάζα και λιγότερο σπλαχνικό λίπος, ενώ η σκελετική μυϊκή μάζα ήταν μεγαλύτερη.
Ενδιαφέρον είναι ότι οι διαφορές αυτές δεν αποτυπώθηκαν αντίστοιχα στον δείκτη μάζας σώματος ή στην περίμετρο της μέσης. Το εύρημα υπενθυμίζει ότι το σωματικό βάρος από μόνο του δεν αποκαλύπτει πάντα την αναλογία λίπους και μυϊκού ιστού.
Η συγκεκριμένη εικόνα βρίσκεται σε έναν βαθμό σε συμφωνία με προηγούμενες έρευνες. Μετα-ανάλυση του 2019 είχε συνδέσει την υψηλότερη κατανάλωση καφέ με χαμηλότερο ΔΜΣ και μικρότερη περίμετρο μέσης, ιδιαίτερα στους άνδρες, ενώ διαχρονική μελέτη του 2023 είχε καταγράψει ευνοϊκές μεταβολές στο σωματικό λίπος σε άτομα που πέρασαν από χαμηλή σε μέτρια κατανάλωση καφέ με καφεΐνη. Τα στοιχεία, ωστόσο, δεν είναι αρκετά για να τεκμηριώσουν αιτιώδη σχέση.
Οι διαφορές στις ορμόνες ανάμεσα στα δύο φύλα
Οι ερευνητές εξέτασαν παράλληλα ορισμένους ορμονικούς δείκτες και διαπίστωσαν διαφορετικά μοτίβα σε άνδρες και γυναίκες. Στους άνδρες, η μεγαλύτερη κατανάλωση καφέ συνδέθηκε με υψηλότερη συνολική και βιοδιαθέσιμη τεστοστερόνη, αλλά και με υψηλότερα επίπεδα SHBG, της πρωτεΐνης που δεσμεύει τις ορμόνες του φύλου. Την ίδια στιγμή, η ελεύθερη τεστοστερόνη και ο δείκτης ελεύθερων ανδρογόνων εμφανίζονταν χαμηλότεροι.
Το συγκεκριμένο ορμονικό προφίλ δεν μπορεί να μεταφραστεί απλοϊκά ως «ο καφές αυξάνει την τεστοστερόνη». Η SHBG επηρεάζει το ποσοστό των ορμονών που παραμένει ελεύθερο και βιολογικά διαθέσιμο, επομένως η συνολική εικόνα είναι σαφώς πιο σύνθετη.
Στις γυναίκες, η υψηλότερη κατανάλωση καφέ συνδέθηκε επίσης με υψηλότερη SHBG, ενώ καταγράφηκαν χαμηλότερος δείκτης ελεύθερης τεστοστερόνης και ελεύθερων ανδρογόνων. Δεν παρατηρήθηκαν, ωστόσο, σημαντικές διαφορές στη συνολική ή τη βιοδιαθέσιμη τεστοστερόνη.
Προηγούμενες έρευνες έχουν δώσει επίσης ενδείξεις για σχέση ανάμεσα στην κατανάλωση καφέ με καφεΐνη και τα επίπεδα SHBG στις γυναίκες, ενώ μικρότερες παρεμβατικές μελέτες έχουν καταγράψει προσωρινές ορμονικές μεταβολές μετά την κατανάλωση καφέ. Τα αποτελέσματα συνολικά παραμένουν ανομοιογενή.
Τι έδειξαν τα ευρήματα για τον μεταβολισμό
Η μελέτη εντόπισε διαφορές και σε ορισμένους μεταβολικούς δείκτες. Στους άνδρες που κατανάλωναν περισσότερο καφέ παρατηρήθηκαν χαμηλότερα επίπεδα ινσουλίνης νηστείας, καθώς και χαμηλότερη αντίδραση της ινσουλίνης κατά τη διάρκεια δοκιμασίας ανοχής στη γλυκόζη.
Παράλληλα, και στα δύο φύλα καταγράφηκαν χαμηλότερα επίπεδα αμινοξέων διακλαδισμένης αλυσίδας, τα οποία έχουν συσχετιστεί σε προηγούμενες έρευνες με την αντίσταση στην ινσουλίνη όταν παραμένουν χρόνια αυξημένα.
Και σε αυτό το σημείο, όμως, τα αποτελέσματα δεν αρκούν για να υποστηριχθεί ότι ο καφές βελτιώνει άμεσα τον μεταβολισμό της γλυκόζης. Προηγούμενη μετα-ανάλυση τυχαιοποιημένων ελεγχόμενων δοκιμών δεν είχε εντοπίσει σαφή συνολική επίδραση της μακροχρόνιας κατανάλωσης καφέ στην αντίσταση ή την ευαισθησία στην ινσουλίνη.
Γιατί τα αποτελέσματα χρειάζονται προσοχή
Ένας από τους βασικούς περιορισμούς της μελέτης είναι ότι η κατανάλωση καφέ καταγράφηκε βάσει των δηλώσεων των ίδιων των συμμετεχόντων. Δεν υπήρχαν λεπτομερείς πληροφορίες για το ακριβές μέγεθος του φλιτζανιού, το είδος των κόκκων, το καβούρδισμα ή τον τρόπο παρασκευής. Δεν καταγράφηκαν επίσης με ακρίβεια οι προσθήκες στον καφέ, όπως γάλα και ζάχαρη, οι οποίες μπορούν να διαφοροποιήσουν σημαντικά τη διατροφική του αξία.
Επιπλέον, μόλις 70 συμμετέχοντες δήλωσαν ότι δεν κατανάλωναν καθόλου καφέ, ενώ το δείγμα προερχόταν από έναν σχετικά ομοιογενή πληθυσμό της Φινλανδίας. Αυτό περιορίζει τη δυνατότητα γενίκευσης των αποτελεσμάτων σε άλλους πληθυσμούς.
Το σημαντικότερο, όμως, είναι ο ίδιος ο σχεδιασμός της έρευνας. Επειδή πρόκειται για παρατηρητική μελέτη, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο οι άνθρωποι που πίνουν περισσότερο καφέ να έχουν ταυτόχρονα διαφορετικές διατροφικές συνήθειες, επίπεδα σωματικής δραστηριότητας ή άλλους παράγοντες τρόπου ζωής που επηρεάζουν το σωματικό λίπος και τον μεταβολισμό.
Για τους περισσότερους υγιείς ενήλικες, ποσότητα έως περίπου 400 mg καφεΐνης την ημέρα θεωρείται γενικά εντός των ορίων που δεν συνδέονται με αρνητικές επιπτώσεις, αν και η ευαισθησία στην καφεΐνη διαφέρει σημαντικά από άνθρωπο σε άνθρωπο.
Η νέα μελέτη προσθέτει, επομένως, ένα ακόμη ενδιαφέρον στοιχείο στη συζήτηση γύρω από τον καφέ και τον μεταβολισμό. Η σύνδεσή του με χαμηλότερο σωματικό και σπλαχνικό λίπος και με διαφορετικά ορμονικά προφίλ αξίζει περαιτέρω διερεύνηση, χωρίς όμως να μετατρέπει τον καφέ σε μέσο απώλειας βάρους ή ορμονικής ενίσχυσης.
Για να διαπιστωθεί αν ο καφές προκαλεί πράγματι αυτές τις αλλαγές, θα χρειαστούν μεγαλύτερες και μακροχρόνιες τυχαιοποιημένες μελέτες που θα μπορούν να απομονώσουν την επίδρασή του από τις υπόλοιπες συνήθειες και τα χαρακτηριστικά του τρόπου ζωής.
