Ερευνητές έχουν καταγράψει σε αρκετά είδη ζώων συμπεριφορές που εμφανίζονται μετά τον θάνατο ενός μέλους της οικογένειας ή της κοινωνικής τους ομάδας. Πρόκειται για έναν τομέα που συνεχίζει να εξελίσσεται, καθώς οι επιστήμονες προσπαθούν να κατανοήσουν καλύτερα τον συναισθηματικό κόσμο των ζώων.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η περίπτωση του χιμπατζή Flint, την οποία είχε παρατηρήσει η γνωστή πρωτευοντολόγος Jane Goodall. Ο νεαρός χιμπατζής πέθανε λίγες εβδομάδες μετά τον θάνατο της μητέρας του, Flo. Στο διάστημα που μεσολάβησε, παρουσίασε έντονη αλλαγή στη συμπεριφορά του, καθώς σταμάτησε να τρώει κανονικά και απομακρύνθηκε από την κοινωνική ομάδα του.
Η ερευνήτρια Barbara J. King έχει επισημάνει ότι η αγάπη και η θλίψη δεν αποτελούν αποκλειστικά ανθρώπινα χαρακτηριστικά, αλλά μπορούν να εμφανίζονται και σε άλλα ζώα.
Ήδη από τα μέσα του 20ού αιώνα υπήρχαν παρατηρήσεις για αλλαγές στη συμπεριφορά ζώων μετά την απώλεια ενός σημαντικού συντρόφου. Σήμερα, οι επιστήμονες διαθέτουν περισσότερα δεδομένα και εξετάζουν όχι μόνο τη συμπεριφορά, αλλά και τις ορμονικές και κοινωνικές αντιδράσεις των ζώων.
Πέντε ζώα που έχουν παρουσιάσει συμπεριφορές πένθους
Μπαμπουίνοι
Οι μπαμπουίνοι συγκαταλέγονται στα πρωτεύοντα που έχουν παρουσιάσει αξιοσημείωτες αντιδράσεις μετά τον θάνατο μέλους της ομάδας τους.
Έρευνα σε μπαμπουίνους της Μποτσουάνα έδειξε ότι μετά από έναν θάνατο αυξάνονταν οι ορμόνες που συνδέονται με το στρες. Όταν, αντίθετα, τα ζώα ενίσχυαν τις κοινωνικές τους σχέσεις με άλλα μέλη της ομάδας, τα επίπεδα του στρες μειώνονταν.
Ιδιαίτερα εντυπωσιακή είναι η συμπεριφορά των μητέρων που συνεχίζουν να κουβαλούν τα νεκρά μικρά τους. Αντίστοιχες αντιδράσεις έχουν καταγραφεί και σε χιμπατζήδες.
Οι επιστήμονες θεωρούν ότι η συμπεριφορά αυτή μπορεί να σχετίζεται τόσο με την ισχυρή σχέση μητέρας και μικρού όσο και με έναν τρόπο διαχείρισης της απώλειας.
Φάλαινες
Παρόμοιες συμπεριφορές έχουν παρατηρηθεί και στα κητώδη. Σε περιστατικό στον Βισκαϊκό Κόλπο, παρατηρήθηκε μητέρα φάλαινα να μεταφέρει στην επιφάνεια του νερού το νεκρό μικρό της.
Η διαδικασία απαιτούσε σημαντική σωματική προσπάθεια και, σύμφωνα με τις παρατηρήσεις, η μητέρα δεν τρεφόταν κατά το διάστημα που παρέμενε μαζί του.
Ανάλογες συμπεριφορές έχουν καταγραφεί και σε άλλα είδη κητωδών, γεγονός που έχει προκαλέσει ιδιαίτερο ενδιαφέρον στους ερευνητές.
Δελφίνια
Τα δελφίνια είναι επίσης γνωστά για τους ισχυρούς κοινωνικούς δεσμούς τους και έχουν καταγραφεί να αντιδρούν έντονα στον θάνατο άλλων δελφινιών.
Σε περιστατικό που παρατηρήθηκε στην Ερυθρά Θάλασσα, ένα ενήλικο δελφίνι έσπρωχνε επίμονα το σώμα ενός νεαρού δελφινιού που είχε πεθάνει. Όταν το νεκρό ζώο μετακινήθηκε προς την ακτή, το ενήλικο δελφίνι συνέχισε να το ακολουθεί και να το αγγίζει.
Παρόμοιες συμπεριφορές έχουν αναφερθεί και σε άλλα είδη δελφινιών και φαλαινών-πιλότων.
Οι ελέφαντες αποτελούν ίσως ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα ζώων που παρουσιάζουν ιδιαίτερες αντιδράσεις απέναντι στον θάνατο.
Έχουν παρατηρηθεί να επιστρέφουν στα λείψανα νεκρών μελών της ομάδας τους, να τα αγγίζουν με την προβοσκίδα τους, να τα μυρίζουν και να παραμένουν για κάποιο χρονικό διάστημα κοντά τους.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει το γεγονός ότι έχουν καταγραφεί ελέφαντες να πλησιάζουν ακόμη και νεκρά ζώα με τα οποία δεν είχαν άμεση συγγένεια ή προηγούμενη κοινωνική σχέση. Οι παρατηρήσεις αυτές έχουν οδηγήσει τους επιστήμονες στην άποψη ότι η αντίδραση των ελεφάντων στον θάνατο μπορεί να είναι ευρύτερη από έναν απλό οικογενειακό δεσμό.
Καμηλοπαρδάλεις
Στις καμηλοπαρδάλεις έχουν επίσης καταγραφεί συμπεριφορές που μοιάζουν με αντίδραση πένθους. Ζωολόγοι έχουν παρατηρήσει μητέρα να παραμένει δίπλα στο νεκρό μικρό της, να το αγγίζει και να το γλείφει, ενώ δεν απομακρυνόταν από το σημείο.
Οι παρατηρήσεις αυτές έχουν καταγραφεί περισσότερες από μία φορές και έχουν προσφέρει στους ερευνητές στοιχεία για τον τρόπο με τον οποίο ορισμένα θηλαστικά αντιδρούν στην απώλεια των απογόνων τους.
Μπορούμε να μιλάμε πραγματικά για πένθος;
Παρά τα εντυπωσιακά περιστατικά, οι επιστήμονες είναι προσεκτικοί όταν χρησιμοποιούν τον όρο «πένθος» για τα ζώα. Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε με απόλυτη βεβαιότητα τι ακριβώς αισθάνεται ένα ζώο ή αν αντιλαμβάνεται τον θάνατο με τον ίδιο τρόπο που τον αντιλαμβάνεται ο άνθρωπος.
Ορισμένοι ερευνητές θεωρούν ότι το ανθρώπινο πένθος προϋποθέτει κατανόηση της έννοιας του θανάτου, κάτι που δεν έχει αποδειχθεί ότι διαθέτουν τα περισσότερα ζώα. Άλλοι επιστήμονες υποστηρίζουν ότι οι έντονες αλλαγές στη συμπεριφορά, οι κοινωνικές αντιδράσεις και τα σημάδια στρες αποτελούν σημαντικές ενδείξεις ότι η απώλεια έχει πραγματικό συναισθηματικό αντίκτυπο.
Η μελέτη της συναισθηματικής ζωής των ζώων συνεχίζεται και οι νέες παρατηρήσεις προσθέτουν συνεχώς κομμάτια σε ένα πολύπλοκο παζλ.
Αυτό που φαίνεται πάντως να είναι ξεκάθαρο είναι ότι τα ζώα δημιουργούν ισχυρούς κοινωνικούς και οικογενειακούς δεσμούς. Όταν ένας από αυτούς τους δεσμούς διακόπτεται, η συμπεριφορά τους μπορεί να αλλάξει σημαντικά.
Ίσως, λοιπόν, η πιο σημαντική διαπίστωση να μην είναι αν τα ζώα "πενθούν" ακριβώς όπως οι άνθρωποι, αλλά το γεγονός ότι η απώλεια ενός συντρόφου ή ενός μέλους της οικογένειας φαίνεται να έχει πραγματική σημασία για τη ζωή τους.
