Για εμάς μια ολική έκλειψη Ηλίου είναι ένα σπάνιο και εντυπωσιακό ουράνιο φαινόμενο. Για τα ζώα, όμως, η απότομη αλλαγή από το φως στο σκοτάδι αποτελεί ένα ασυνήθιστο περιβαλλοντικό ερέθισμα, ικανό να διαταράξει προσωρινά τη συνηθισμένη τους συμπεριφορά. Πουλιά, αγελάδες, καμηλοπαρδάλεις, βάτραχοι, ακόμη και σκύλοι και γάτες έχουν παρουσιάσει αξιοσημείωτες αντιδράσεις κατά τη διάρκεια ολικών εκλείψεων.
Το φως και η θερμοκρασία αποτελούν σημαντικούς «οδηγούς» για την καθημερινή δραστηριότητα πολλών ειδών. Όταν μέσα σε λίγα λεπτά το φως περιορίζεται και η θερμοκρασία πέφτει, το περιβάλλον μοιάζει ξαφνικά με σούρουπο ή νύχτα. Δεν αντιδρούν, βέβαια, όλα τα ζώα με τον ίδιο τρόπο, όμως οι καταγραφές που έχουν συγκεντρώσει οι επιστήμονες παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Από τη σιωπή των πουλιών μέχρι τις καμηλοπαρδάλεις που έτρεχαν
Οι παρατηρήσεις σχετικά με τη συμπεριφορά των ζώων κατά τις εκλείψεις δεν είναι καινούργιες. Μία από τις παλαιότερες γνωστές καταγραφές αποδίδεται στον Ριστόρο ντ’ Αρέτσο, έναν Ιταλό που πιστεύεται ότι ήταν μοναχός και περιέγραψε όσα παρατήρησε κατά την ολική έκλειψη της 3ης Ιουνίου 1239.
Καθώς ο Ήλιος χάθηκε και ο ουρανός σκοτείνιασε, ανέφερε ότι τα ζώα και τα πουλιά έδειξαν έντονη αναστάτωση. Παρόμοιες παρατηρήσεις, αν και με πιο συστηματικό τρόπο, έχουν καταγραφεί και πολλούς αιώνες αργότερα.
Κατά την ολική έκλειψη του 1991 στη Χαβάη, ο συγγραφέας και «κυνηγός εκλείψεων» Ντέιβ Μπαλτς παρατήρησε έντονη δραστηριότητα στα πουλιά πριν από την ολικότητα. Όταν, όμως, ο Ήλιος καλύφθηκε πλήρως, η εικόνα άλλαξε απότομα. Η έντονη κινητικότητα έδωσε τη θέση της σε σχεδόν απόλυτη σιωπή.
Μια ακόμη χαρακτηριστική καταγραφή προέρχεται από τη Ζάμπια το 2001. Η «κυνηγός εκλείψεων» Τόρα Γκρίβε παρατήρησε ότι, μόλις σκοτείνιασε, οι βάτραχοι άρχισαν να ακούγονται, ενώ τα αρπακτικά πουλιά σταμάτησαν να εκμεταλλεύονται τα θερμικά ρεύματα και να πετούν κυκλικά.
Την ίδια στιγμή, γύρω από έναν νερόλακκο, οι καμηλοπαρδάλεις άρχισαν να τρέχουν κατά τη διάρκεια της ολικότητας. Όταν το φως επέστρεψε, η συμπεριφορά τους επανήλθε στο φυσιολογικό και άρχισαν ξανά να τρέφονται από τα δέντρα.
Όταν τα ζώα νομίζουν ότι ήρθε η νύχτα
Η απότομη συσκότιση μπορεί να λειτουργήσει σαν ένα φυσικό «ρολόι» για ορισμένα ζώα. Τα πουλιά συχνά σταματούν το κελάηδισμα, σαν να έχει πέσει η νύχτα, ενώ νυκτόβια είδη μπορεί να αρχίσουν προσωρινά να δραστηριοποιούνται.
Αγελάδες έχουν παρατηρηθεί να επιστρέφουν στους στάβλους, ενώ γορίλες σε ζωολογικούς κήπους έχουν καταγραφεί να κινούνται απότομα προς τα τζάμια των χώρων τους.
Ακόμη και τα κατοικίδια δεν μένουν πάντα ανεπηρέαστα. Σκύλοι και γάτες μπορεί να εμφανίσουν ανησυχία, να πηγαινοέρχονται, να κλαψουρίζουν ή να αναζητούν κάποιο πιο προστατευμένο σημείο. Ωστόσο, οι αντιδράσεις διαφέρουν σημαντικά από ζώο σε ζώο και δεν σημαίνει ότι κάθε κατοικίδιο θα παρουσιάσει αλλαγή συμπεριφοράς.
Πώς προσπαθούν οι επιστήμονες να καταγράψουν τις αντιδράσεις
Η μελέτη του φαινομένου δεν είναι εύκολη. Οι ολικές εκλείψεις είναι σπάνιες, η περιοχή στην οποία παρατηρείται η ολικότητα μετακινείται από έκλειψη σε έκλειψη και πολλές φορές περνά από απομακρυσμένες περιοχές.
Για να συγκεντρωθούν περισσότερα δεδομένα, οι επιστήμονες έχουν στραφεί και στη λεγόμενη επιστήμη των πολιτών, αξιοποιώντας τις παρατηρήσεις ανθρώπων που βρίσκονται στο πεδίο την ώρα της έκλειψης.
Η οικολόγος Ρεμπέκα Τζόνσον από την Ακαδημία Επιστημών της Καλιφόρνιας συμμετείχε στη δημιουργία του προγράμματος «Life Responds», μέσω της εφαρμογής iNaturalist. Μέσα από αυτό, βιολόγοι και αστρονόμοι συγκέντρωσαν παρατηρήσεις από εκατομμύρια ανθρώπους που παρακολούθησαν τις ολικές εκλείψεις του 2017 και του 2024.
Παράλληλα, το 2024 η NASA ξεκίνησε το πρόγραμμα «Eclipse Soundscapes», με στόχο, μεταξύ άλλων, να εξετάσει τις αλλαγές στους ήχους και τη συμπεριφορά εντόμων, όπως οι γρύλοι, όταν αλλάζουν απότομα οι συνθήκες του περιβάλλοντος.
Η ολικότητα διαρκεί λίγο, όμως μέσα σε αυτό το σύντομο διάστημα το φυσικό περιβάλλον αλλάζει θεαματικά. Όταν το φως επιστρέφει, πολλές από τις συμπεριφορές που είχαν εμφανιστεί κατά τη διάρκεια της έκλειψης υποχωρούν εξίσου γρήγορα.
Τα πουλιά αρχίζουν και πάλι να κελαηδούν, ενώ αρκετά ζώα επιστρέφουν στις καθημερινές τους δραστηριότητες, σαν να μην συνέβη τίποτα.
Και κάπως έτσι, μέσα σε λίγα λεπτά, η φύση περνά από την ημέρα στη νύχτα και ξανά πίσω στην ημέρα. Για τους επιστήμονες, όμως, αυτά τα λίγα λεπτά αποτελούν ένα πολύτιμο «παράθυρο» για να κατανοήσουν καλύτερα τον τρόπο με τον οποίο τα ζώα αντιλαμβάνονται και αντιδρούν στις αλλαγές του κόσμου γύρω τους.
