Η Παναγία έχει ίσως περισσότερα ονόματα από κάθε άλλη μορφή της Ορθόδοξης παράδοσης. Οι προσωνυμίες που της έχει δώσει ο ελληνικός λαός δεν είναι τυχαίες· πολλές συνδέονται με θαυματουργές εικόνες, τόπους, ναούς, γιορτές, αλλά και με τον τρόπο με τον οποίο απεικονίζεται.
Ανάμεσα στα εκατοντάδες ονόματα υπάρχουν και ορισμένα ιδιαίτερα ξεχωριστά.
Παναγία του Πάθους: Η ονομασία συνδέεται με την εικόνα της Θεοτόκου που παρουσιάζεται με λυπημένο πρόσωπο, κρατώντας τον Χριστό, ενώ γύρω της εμφανίζονται άγγελοι με τα σύμβολα του Θείου Πάθους.
Παντάνασσα: Μια ποιητική προσωνυμία που σημαίνει «η βασίλισσα όλων». Η ονομασία χρησιμοποιείται και για εικόνες, ναούς και μονές σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας.
Τατάρνα ή Ταταρνώτισσα: Η προσωνυμία συνδέεται με την Ιερά Μονή Τατάρνας στην Ευρυτανία και αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα ονόματος που προέρχεται από τον τόπο.
Χρυσογαλούσα: Μια λαϊκή προσωνυμία που παραπέμπει στη Θεοτόκο και τη μητρική της σχέση με τον Χριστό.
Ψυχοσώστρα: Η ονομασία προέρχεται από την παράκληση των πιστών προς την Παναγία να «σώσει τις ψυχές» τους.
Πώς δημιουργήθηκαν τα εκατοντάδες ονόματα της Παναγίας
Οι προσωνυμίες της Θεοτόκου μπορούν να χωριστούν σε διαφορετικές κατηγορίες, ανάλογα με την προέλευσή τους.
Από τον τρόπο που απεικονίζεται στην εικόνα:
Βρεφοκρατούσα, Γλυκοφιλούσα, Γαλακτοτροφούσα, Πλατυτέρα, Οδηγήτρια, Εσφιγμένη, Δεξιοκρατούσα και Μεγαλομμάτα είναι μερικές μόνο από αυτές. Υπάρχουν, μάλιστα, εικόνες με ονόματα που συνδέονται με συγκεκριμένες παραδόσεις και θαύματα, όπως η Τριχερούσα, η Εσφαγμένη και η Πυροβοληθείσα.
Από τον τόπο:
Αθηνιώτισσα, Βουρλιώτισσα, Κυκκώτισσα, Χοζοβιώτισσα, Σουμελιώτισσα, Καταπολιανή, Σπηλιανή, Μεγαλοσπηλαιώτισσα και Μαλεβή είναι ονόματα που συνδέονται με συγκεκριμένους τόπους, μονές ή περιοχές.
Από την τεχνοτροπία του ναού:
Θολοσκέπαστη, Μολυβδοσκέπαστη, Πελεκητή, Κρεμαστή και Μαρμαριώτισσα είναι χαρακτηριστικές ονομασίες αυτής της κατηγορίας.
Από τον κτίτορα του ναού ή της μονής:
Σε αυτή την κατηγορία συναντάμε ονόματα όπως Παχειά, Γλυκειά, Περλιγκού, Λυκοδήμου, Κοροβιλιά και Καπνικαρέα.
Από τον χρόνο ή τον μήνα της εορτής:
Σοτομπριανή, Βρεχούσα, Αυγουστιανή, Δεκαπεντούσα, Τριτιανή, Μεσοσπορίτισσα, Βροντού και Ακαθή είναι μερικές από τις χαρακτηριστικές προσωνυμίες.
Από τα θαύματα:
Γοργοϋπήκοος, Ελεούσα, Γιάτρισσα, Αιματούσα, Υγεία, Παραμυθία, Παρηγορήτρα, Παυσολύπη, Φανερωμένη και Μυροβλύτισσα είναι ονόματα που συνδέθηκαν με την πίστη των ανθρώπων σε θαυματουργές επεμβάσεις.
Υπάρχουν, τέλος, και οι πιο εγκωμιαστικές προσφωνήσεις, όπως Χρυσοπηγή, Χρυσοσπηλιώτισσα, Χρυσογαλούσα, Αγγελόκτιστη, Ανθοφορούσα και Ασπροφορούσα, αλλά και ονόματα που προέρχονται από τους ύμνους της Εκκλησίας, όπως Αμόλυντος, Υψηλοτέρα, Σκέπη, Παράκλησις, Καταφυγή, Κεχαριτωμένη και Ρόδο το Αμάραντον.
Έτσι, πίσω από κάθε διαφορετικό όνομα της Παναγίας κρύβεται μια μικρή ιστορία: ένας τόπος, μια εικόνα, ένα θαύμα, μια γιορτή ή μια παράδοση που πέρασε από γενιά σε γενιά.
