Καθώς οι πιστοί στρέφουν τα βλέμματά τους στα Ιεροσόλυμα τη Μεγάλη Πέμπτη, η αιώνια ερώτηση επανέρχεται: Πού ακριβώς σταυρώθηκε ο Χριστός και πού αναπαύθηκε στον τάφο; Η αρχαιολογία, αν και δεν μπορεί να αγγίξει τη θεολογική διάσταση του Θείου Δράματος, προσφέρει πολύτιμες ιστορικές απαντήσεις και αποτυπώνει γεωγραφικά και χρονικά τα γεγονότα που περιγράφονται στην Καινή Διαθήκη.
Η περιοχή του σημερινού Ναού της Αναστάσεως αποτέλεσε επίκεντρο αιώνων ανασκαφών και θρησκευτικών αναζητήσεων. Μετά την καταστολή της εξέγερσης του Μπαρ Κοχμπά (132-135 μ.Χ.), οι Ρωμαίοι ανοικοδόμησαν την Ιερουσαλήμ ως Αιλία Καπιτωλίνα, χτίζοντας πάνω στον Γολγοθά και τον φερόμενο Τάφο του Χριστού έναν ναό αφιερωμένο στην Αφροδίτη, στέλνοντας μήνυμα στους χριστιανούς της εποχής. Παρά τις αλλαγές, η χαρακτηριστική πενταμετρική βραχώδης προεξοχή του Γολγοθά παρέμεινε ορατή, οδηγώντας τον 4ο αιώνα την Ισαπόστολο Ελένη και τον επίσκοπο Μακάριο στην ανακάλυψη του Σταυρού και του Τάφου.
Σύμφωνα με την παράδοση, ο Σταυρός βρέθηκε σε παλιά δεξαμενή συλλογής νερού, το σημάδι της οποίας είναι εμφανές ακόμα και σήμερα εντός του Ναού της Αναστάσεως.
Κατά τον 19ο αιώνα, ο Βρετανός στρατηγός Τσαρλς Γκόρντον πρότεινε μια εναλλακτική τοποθεσία για τον Γολγοθά, στη βόρεια Ιερουσαλήμ, βασιζόμενος στην περιγραφή των Ευαγγελίων ότι η Σταύρωση έγινε έξω από τα τείχη. Εκεί, ο βράχος σε σχήμα κρανίου έγινε γνωστός ως «Τάφος του Κήπου» και προσελκύει κυρίως προτεσταντικές ομάδες. Αντίθετα, η πλειονότητα των παραδοσιακών χριστιανικών ομολογιών – Ορθόδοξοι, Καθολικοί, Αρμένιοι, Σύριοι και Αιθίοπες – θεωρούν αυθεντικό τον Ναό της Αναστάσεως.
Σημαντικά αρχαιολογικά ευρήματα επιβεβαιώνουν τις ευαγγελικές αφηγήσεις. Οι ανασκαφές του Αρχιμανδρίτη Αντωνίνου Καπούστιν αποκάλυψαν θεμέλια τειχών και πύλη της εποχής του Ηρώδη, επιβεβαιώνοντας τη διαδρομή που ακολούθησε ο Ιησούς προς τον Γολγοθά. Ο Τάφος του Χριστού παρουσιάζει μοναδικά χαρακτηριστικά: ήταν ολοκαίνουργιο, δεν είχε ξαναχρησιμοποιηθεί και περιλάμβανε μόνο μία κόγχη – στοιχεία που ταυτίζονται με την περιγραφή του Ευαγγελίου και ενισχύουν την ιστορική του αυθεντικότητα.
Η συνύπαρξη αρχαιολογικών ευρημάτων και παραδόσεων, σε συνδυασμό με τη διαχρονική αναγνώριση του χώρου, φωτίζει το μυστήριο του Θείου Δράματος, προσφέροντας στους πιστούς έναν συνδετικό κρίκο ανάμεσα στην ιστορία και την πίστη.
