Alfavita Newsroom Η Μεγάλη Παρασκευή, η ημέρα της απόλυτης κορύφωσης του Θείου Δράματος, δεν αποτελεί μόνο μια θρησκευτική ανάμνηση, αλλά μια βαθιά υπαρξιακή εμπειρία που διαπερνά την ελληνική παράδοση και γραμματεία. Στο επίκεντρο αυτής της ημέρας βρίσκεται το «πανάγιο πρόσωπο» της Παναγίας, η οποία στη λαϊκή συνείδηση έχει ταυτιστεί με το ιερό σύμβολο της μητρότητας. Είναι η μάνα που στο πρόσωπο του δικού της παιδιού βλέπει τον δικό της «Χριστό», βιώνοντας έναν πόνο που ξεπερνά τα όρια του χρόνου και της πίστης.
Για τη χαροκαμένη μάνα, ο θάνατος του σπλάχνου της είναι μια πληγή που δύσκολα κλείνει, ακόμη και με την υπόσχεση της Ανάστασης. Η λαϊκή μούσα, μέσα από τον δημοτικό ποιητή, εκφράζει με συγκλονιστικό τρόπο την αποδοχή της οριστικότητας του χαμού. Το μοιρολόι θυμίζει πως η επιστροφή από τον Άδη είναι αδύνατη, θέτοντας ως όρους αδιανόητες ανατροπές της φύσης: «όταν στερέψει η θάλασσα και γίνει περιβόλι» ή «όταν η ελιά κάνει κρασί και το σταφύλι λάδι».
Αυτή η ενδόμυχη γνώση της απώλειας καθιστά τον θρήνο της Μεγάλης Παρασκευής μια πανανθρώπινη κραυγή, όπου η θρησκευτική ελπίδα συγκρούεται με την ωμή πραγματικότητα του θανάτου.
Είναι αξιοσημείωτο πώς η δύναμη των εκκλησιαστικών ύμνων και το μέγεθος του μητρικού σπαραγμού ενέπνευσαν ακόμη και δημιουργούς που δήλωναν άθρησκοι. Ποιητές όπως ο Κώστας Βάρναλης και ο Γιάννης Ρίτσος δανείστηκαν τη δομή και το συναίσθημα των Παθών για να δώσουν φωνή στον λαϊκό πόνο.
Ο Βάρναλης, με τους «Πόνους της Παναγίας» και το «Η μάνα του Χριστού», αποτύπωσε την ανθρώπινη διάσταση της Θεοτόκου.
Ο Ρίτσος, με τον εμβληματικό «Επιτάφιο», μετέφερε τον βιβλικό θρήνο στη σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα, αποδεικνύοντας ότι η εικόνα της μάνας πάνω από το άψυχο σώμα του γιου της παραμένει μια σταθερά της ανθρώπινης ιστορίας.
Ο ίδιος ο «Επιτάφιος Θρήνος», όπως τον ακούμε σήμερα στις εκκλησίες, θεωρείται δημιούργημα των ύστερων βυζαντινών χρόνων. Αν και οι ποιητές του παραμένουν άγνωστοι, κατάφεραν να συνεχίσουν την παράδοση των μεγάλων υμνωδών, δημιουργώντας έργα γεμάτα πάθος και έξοχες ποιητικές εικόνες.
Η δύναμη αυτών των ύμνων δεν έγκειται μόνο στη θρησκευτική τους κατάνυξη, αλλά στον παλμό τους που συνεχίζει να προκαλεί ρίγη συγκίνησης. Όπως χαρακτηριστικά είχε αποτυπώσει ο Νίκος Γκάτσος, η ιστορία αυτή επαναλαμβάνεται αέναα: πάντα θα υπάρχει μια Μεγάλη Παρασκευή στον κόσμο και πάντα κάποιος θα θυσιάζεται, με τη μάνα-σύμβολο να στέκει πάντα εκεί, μάρτυρας του πόνου και της ελπίδας.
Επιλογή στροφών από τον «Επιτάφιο Θρήνο», στις οποίες καταφαίνεται ο θρήνος της Παναγίας:
Στάσις πρώτη
– Δακρυφόρους θρήνους/ επί σε η Αγνή
μητρικώς, ω Ιησού, επιρραίνουσα,/ ανεβόα: πώς κηδεύσω σε, Υιέ;
– Η αμνάς τον άρνα,/ καθορώσα νεκρόν
Ταις αικίσι βαλλομένη ωλόλυζε/ συγκινούσα και το ποίμνιον βοάν.
– Οίμοι, φως του κόσμου!/ οίμοι φως, το εμόν!
Ιησού μου ποθεινότατε έκραζεν/ η Παρθένος, θρηνωδούσα γοερώς.
– Τις μοι δώσει ύδωρ/ και δακρύων πηγάς
η Θεόνυμφος Παρθένος εκραύγαζεν,/ ίνα κλαύσω τον γλυκύν μου Ιησούν;
– Πότε ίδω, Σώτερ,/ σε το άχρονον φως,
την χαράν και ηδονήν της καρδίας μου;/ η Παρθένος ανεβόα γοερώς.
Στάσις δευτέρα
– Τέτρωμαι δεινώς/ και σπαράττομαι τα σπλάχνα, Λόγε,
στην σφαγήν ορώσα, οίμοι, την άδικον,/ η Παρθένος ανεβόα γοερώς.
– Ήλοις Σε Σταυρώ/ πεπαρμένον η Ση Μήτηρ, Λόγε,
κατιδούσα και εν λάκκω βαλλόμενον/ την καρδίαν βέλει βέβληται πικρώ.
– Σε τον παντός/ γλυκασμόν η Μήτηρ καθορώσα
Όξος και χολήν ή Μάννα γευόμενον/ πικροίς έβρεχε δακρύοις παρειάς.
– Έκλαιε πικρώς/ η Πανάμωμος Μήτηρ σου, Λόγε
εν τω τάφω Σε γαρ εώρακε/ τον άφραστον και άναρχον Θεόν.
– Νέκρωσιν την σην/ η Πανάφθορος Χριστέ σου Μήτηρ
βλέπουσα πικρώς σοι εφθέγγετο/ μη βραδύνης η ζωή εν τοις νεκροίς.
Στάσις τρίτη
– Ύπτιον ορώσα/ η Πάναγνός σε, Λόγε,/ μητροπρεπώς εθρήνει.
– Ω γλυκύ μου έαρ,/ γλυκύτατόν μου τέκνον/ πού έδυ σου το κάλλος;
– Θρήνον συνεκίνει/ η Πάναγνός σου Μήτηρ,/ Σου, Λόγε, νεκρωθέντος.
– Η Δάμαλις τον Μόσχον/ εν ξύλω κρεμασθέντα/ ηλάλαζεν ορώσα.
– Ανέκραζεν η Κόρη/ θερμώς δακρυρροούσα/ τα σπλάχνα κεντωμένη.
– Ω φως των οφθαλμών μου/ γλυκύτατόν μου τέκνον/ πώς τάφω νυν καλύπτη;
– Κλαίει και θρηνεί Σε/ η Πάναγνός σου Μήτηρ/ Σωτήρ μου νεκρωθέντα.
(από το Η ελληνική ποίηση ανθολογημένη, τ. Β’, εκδ. Κυψέλη, Αθήνα 1958)
Κώστας Βάρναλης, «Η μάνα του Χριστού» (απόσπασμα)
…………………………
Κατεβάζω στα μάτια τη μαύρην ομπόλια,
για να πάψει κι ο νους με τα μάτια να βλέπει…
Ξεφαντώνουν τ’ αηδόνια στα γύρω περβόλια
λεϊμονιάς σε κυκλώνει λεπτή μοσκοβόλια.
Φεύγεις πάνου στην άνοιξη, γιε μου καλέ μου,
Άνοιξη μου γλυκιά, γυρισμό που δεν έχεις.
Η ομορφιά σου βασίλεψε κίτρινη, γιε μου,
δε μιλάς, δεν κοιτάς, πώς μαδιέμαι, γλυκέ μου!
Καθώς κλαίει, σαν της παίρνουν το τέκνο, η δαμάλα,
ξεφωνίζω και νόημα δεν έχουν τα λόγια.
Στύλωσέ μου τα δυο σου τα μάτια μεγάλα:
τρέχουν αίμα τ’ αστήθια, που βύζαξες γάλα.
Κει στο πλάγι δαγκάναν οι οχτροί σου τα χείλη…
Δολερά ξεσηκώσανε τ’ άγνωμα πλήθη
κι όσο ο γήλιος να πέσει και να ‘ρθει το δείλι
το σταυρό σου καρφώσαν οι οχτροί σου κ’ οι φίλοι.
Μα γιατί να σταθείς να σε πιάσουν! Κι ακόμα,
σα ρωτήσανε: «Ποιος ο Χριστός;» τι πες «Να με»!
αχ! δεν ξέρει, τι λέει το πικρό μου το στόμα!
Τριάντα χρόνια παιδί μου δε σ’ έμαθ’ ακόμα.
(Κώστας Βάρναλης, Ποιητικά, εκδ. Κέδρος)
Γιάννης Ρίτσος, «Επιτάφιος» (απόσπασμα)
– Γιε μου, σπλάχνο των σπλάχνων μου, καρδούλα της καρδιάς μου
πουλάκι της φτωχιάς αυλής, ανθέ της ερημιάς μου,
– Πώς κλείσαν τα ματάκια σου και δε θωρείς που κλαίω
και δε σαλεύεις δε γροικάς τα που πικρά σου λέω;…
– Δε μου μιλείς κ’ η δόλια εγώ τον κόρφο, δες, ανοίγω
και στα βυζιά που βύζαξες τα νύχια, γιε μου, μπήγω.
– Σήκω, γλυκέ μου, αργήσαμε, ψηλώνει ο ήλιος, έλα
και το φαγάκι σου έρημο θα κρύωσε στην πιατέλα.
– Και γω θα καρτεράω σκυφτή βραδί και μεσημέρι
ναρθεί ο καλός μου, ο θάνατος, κοντά σου να με φέρει.
– Πού πέταξε τ’ αγόρι μου; Πού πήγε; Πού μ’ αφήνει;
χωρίς πουλάκι στο κλουβί, χωρίς νεράκι η κρήνη.
– Ω, Παναγιά μου, αν ήσουνα, καθώς εγώ, μητέρα
βοήθεια στο γιο μου θα ‘στελνες τον Άγγελο από πέρα.
– Τώρα τα μάτια σου έκλεισαν και γω κλείστηκα απ’ έξω
κι ούτε έχω πέτρα να σταθώ και δρόμο πια να τρέξω.
– Γιε μου, αν πονάς την ορφανή που στέκει έξω από τη θύρα
άνοιξε τα ματάκια σου και μια στιγμούλα τήρα
– Αχ, γιε μου, γιε μου, γιόκα μου, δε δύναμαι άλλο η έρμη
χτυπούν, χτυπούν τα δόντια μου σα να με πιάνει θέρμη
– Βασίλεψες, αστέρι μου, βασίλεψε όλη η πλάση
κι ο ήλιος, κουβάρι ολόμαυρο, το φέγγος του έχει μάσει.
– Γλυκέ μου εσύ δε χάθηκες, μέσα στις φλέβες μου είσαι.
Γιε μου, στις φλέβες ολουνών, έμπα βαθιά και ζήσε….
(Γιάννης Ρίτσος, Ποιήματα, τ. Α’, εκδ. Κέδρος)
Αλλά ο Γιάννης Ρίτσος γράφει και σ’ άλλα ποιήματά του για τη «Μάνα- Παναγία» που θρηνεί, όπως στο παρακάτω:
Γιάννης Ρίτσος, «Ο γιος μου, το φεγγάρι μου»
I. Γιε μου, παιδί μου, αγόρι μου, γιόκα μου, γιόκα μου
γιε μου, φεγγάρι μου, φεγγάρι μου,/ γιόκα μου.
Μια γριά, μια μαύρη γριά που στηθοδέρνεται
καταμεσίς του δρόμου, αγόρι μου
η μάνα σου είμαι γιόκα μου,
σκούζω, μαδιέμαι, σκίζω τα λιθάρια,
η μάνα σου είμαι γιόκα μου, μια μαύρη γριά
με μαύρο φόρεμα/ μαύρο τσεμπέρι,/ μαύρα νύχια,
μια μαύρη γριά κατάμαυρη,/ μαύρο καψαλισμένο δέντρο,
μαύρη κατάμαυρη νυχτιά με μαύρα δόντια
σκούζει το μαύρο το λαρύγγι,
μια μαύρη μάνα, αγόρι μου,/ μια μάνα- οι μάνες- μάτια μου,
γιόκα μου, γιόκα μου, γιόκα μου.
II. Τι μου το κάναν το παιδί μου; Ε, γριά φαφούτα νύχτα,
πούν’ το παιδί μου/ το παιδί μου απ’ την πέτρα και τον άνεμο,
η πέτρα μου, το ραβδί μου, το παιδί μου,
– πού ανεβαίνεις κει πάνου; Πού πας;
δε βαστάνε τα πόδια μου,
– τι με πετροβολάν τ’ αστέρια, αφήστε με, μια γριά τρελή
μια γριά που την πήρε ο αγέρας, η γιαγιά της βροχής,
σούφρες γύρω από τα μάτια και το στόμα της
πεσμένοι σοβάδες τα βυζιά της
βγαλμένες ρίζες με το χώμα τα σπλάχνα της
πέτρα φαγωμένη απ’ το νερό το κουφάρι της….
Αχ, η μάνα σου η έρημη, γιόκα μου
με πήρε ο αγέρας, γιόκα μου,
μέσα στα δίχτυα της βροχής με πήρε, αφέντη μου,
κόλλησε το χταπόδι στο λαιμό μου/ κουρελιασμένη, μουσκεμένη,
– πού πας; πού πάω;/ πιασμένη απ’ τα μαλλιά του αγέρα; […]
(Γιάννης Ρίτσος, Ποιήματα, τ. Β’, εκδ. Κέδρος)
Όλες οι σημαντικές και έκτακτες ειδήσεις σήμερα
Γιατί η ώρα έχει 60 λεπτά: Η αρχαία απόφαση που «ρυθμίζει» ακόμη τη ζωή μας
Υπ. Παιδείας: Καταβολή αποζημίωσης σε εκπαιδευτικό μετά από 14 χρόνια. Ο λόγος
Σχολεία: Πέντε μέρες χωρίς μαθήματα μετά το Πάσχα - Το πρόγραμμα
