Ο Δρ. Σωτήρης Λυκουργιώτης μιλά για το πρόγραμμα «Γεωγραφία, G.I.S. και Χωρική Ανάλυση» του ΚΕΔΙΒΙΜ ΕΑΠ και εξηγεί πώς η γεωγραφική γνώση συνδέεται με το περιβάλλον, τις κοινωνικές επιστήμες και τις προκλήσεις της καθημερινότητας.
Με αφορμή τον τέταρτο κύκλο του εκπαιδευτικού προγράμματος «Γεωγραφία, G.I.S. και Χωρική Ανάλυση: Εφαρμογές στο Περιβάλλον, στην Αστική Διαχείριση και στις Κοινωνικές Επιστήμες», που προσφέρεται από το ΚΕΔΙΒΙΜ του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου, συζητάμε με τον Ακαδημαϊκό Υπεύθυνο του προγράμματος, Δρ. Σωτήρη Λυκουργιώτη, για τη Γεωγραφία, το περιβάλλον, τις κοινωνικές επιστήμες και τον χώρο.
Από τη διαχείριση των πυρκαγιών και τον πολεοδομικό σχεδιασμό έως τη στεγαστική κρίση και την πρόσβαση στην υγεία, η συζήτηση αναδεικνύει τις εφαρμογές των GIS, αλλά και τη σημασία της επιστημονικής γνώσης πίσω από τη χρήση τους.
Η Γεωγραφία ως ένα διαφορετικό «βλέμμα» στον κόσμο
– Αγαπητέ Σωτήρη, καλημέρα. Θα ήθελα αρχικά να μας πεις πώς σας ήρθε η ιδέα γι’ αυτό το πρόγραμμα. Και, πρώτα απ’ όλα, γιατί «Γεωγραφία»;
– Υπάρχει μια πολύ δημοφιλής και εξαιρετική σελίδα στα social media που λέγεται «Η Γεωγραφία είναι πολύ κουλ», φαντάζομαι την έχεις δει. Την παρακολουθώ φανατικά, όπως και χιλιάδες άνθρωποι. Τα παιδιά που τη διαχειρίζονται κάνουν πραγματικά καταπληκτική δουλειά. Εκεί συνειδητοποίησα πως υπάρχει πολύ μεγάλη αγάπη στον κόσμο για το αντικείμενο της Γεωγραφίας και πως αυτή η επιστήμη διδάσκεται στα πανεπιστήμια, πολλές φορές, με τρόπο που δεν είναι ιδιαίτερα ελκυστικός.
Αναρωτήθηκα, λοιπόν, το εξής: Τι κάνει τους ανθρώπους να αναζητούν σήμερα τη γεωγραφική πληροφορία; Στις μέρες μας υπάρχει μια έξαρση των ταξιδιών και του τουρισμού. Οι άνθρωποι θέλουμε –και είναι λογικό– να γεμίσουμε νέες εμπειρίες, διαφορετικές από τη ρουτίνα μας, να μάθουμε για άλλους τόπους, έθιμα και γλώσσες, φυτά και ζώα, για βουνά, λίμνες και ωκεανούς. Από τότε που υπάρχει άνθρωπος, του αρέσει να ταξιδεύει. Φυσικά, κάποτε ήταν ζωτική ανάγκη, έπρεπε να ταξιδέψει για να βρει την τροφή του· σήμερα είναι και επιθυμία.
Σκεφτόμουν, λοιπόν, πως αυτή η ανάγκη του ανθρώπου, η τόσο ζωτική και αρχέγονη, κρύβει πίσω της μια ολόκληρη επιστήμη, που στις μέρες μας είναι λίγο παρεξηγημένη και άγνωστη: τη Γεωγραφία. Και η Γεωγραφία δεν είναι απλώς η γεωγραφική πληροφορία, όλα αυτά που διεγείρουν τη φαντασία και την περιέργειά μας, αλλά ένα εντελώς διαφορετικό επιστημολογικό παράδειγμα, ένας άλλος τρόπος να βλέπουμε τον κόσμο, ένα άλλο «βλέμμα».
– Θέλεις να μας το εξηγήσεις λίγο περισσότερο αυτό;
– Φυσικά. Σκέψου για λίγο τις λεγόμενες φυσικές επιστήμες: τη Φυσική, τη Χημεία, τη Βιολογία και άλλες. Τι κάνουν; Επιχειρούν να μελετήσουν και να εξηγήσουν ένα φυσικό φαινόμενο. Λόγου χάρη, την πτώση μιας πέτρας και πώς αλλάζει η ταχύτητά της στον χρόνο, την αύξηση του πληθυσμού κάποιων βακτηρίων με τον χρόνο κ.τ.λ.
Για να δώσουν μια εξήγηση ή, καλύτερα, μια περιγραφή, προσπαθούν να δουν πώς αλλάζουν κάποια φαινόμενα βάσει μιας ανεξάρτητης μεταβλητής. Συνήθως –αν και όχι πάντα– αυτή η μεταβλητή είναι ο χρόνος. Αν βρούμε μια εξίσωση που περιγράφει την αλλαγή, μπορούμε να κάνουμε προβλέψεις: Τι θα γίνει αν αυξηθεί η θερμοκρασία; Τι ταχύτητα θα έχει η πέτρα μετά από τόσα δευτερόλεπτα;
Αυτή η προσέγγιση έχει περάσει, σε μεγάλο βαθμό, και στις κοινωνικές επιστήμες. Μελετάμε, π.χ., την οικονομία ή κοινωνικά φαινόμενα όπως η φτώχεια, οι ανισότητες, η βία, με βάση το πώς μεταβάλλονται στον χρόνο: «Η ανεργία έπεσε τόσο τα τελευταία χρόνια» ή «τα περιστατικά βίας αυξήθηκαν».
Η Γεωγραφία προσθέτει και μια άλλη διάσταση: βλέπουμε τα πάντα και με βάση τον χώρο. Είναι, λοιπόν, ένα άλλο επιστημολογικό παράδειγμα, γιατί μας ανοίγει μια νέα διάσταση, έναν διαφορετικό τρόπο σκέψης και θέασης.
– Άρα, όλες οι επιστήμες που μελετούν φαινόμενα βάσει του χώρου είναι Γεωγραφία;
– Θα ήταν υπερβολικό να πούμε κάτι τέτοιο. Οι περισσότερες επιστήμες λαμβάνουν υπόψη και τη χωρική διάσταση. Σκέψου έναν χημικό μηχανικό που μελετάει την ατμοσφαιρική ρύπανση της Αθήνας. Θα ήταν αφελές αν έβλεπε μόνο τις χρονικές μεταβολές της ρύπανσης. Συνήθως βλέπει και πώς κατανέμεται η ρύπανση γεωγραφικά.
Αυτό, όμως, είναι μια απλή περιγραφή. Το «κάνω γεωγραφία» σημαίνει πως προσπαθώ να δώσω χωρικές ερμηνείες, να αναζητήσω μοτίβα, να κάνω χωρική στατιστική, να αποδείξω ή να απορρίψω υποθέσεις.
Με άλλα λόγια, μπορείς να μελετήσεις ένα φαινόμενο υπό το βλέμμα του χρόνου, να δεις την ιστορική του εξέλιξη, ή υπό το βλέμμα του χώρου, να δεις χωρικές διαφοροποιήσεις και ιδιαιτερότητες. Ιδανικά, πρέπει να το δεις και από τις δύο πλευρές. Όμως η χωρική διάσταση, για αιώνες, υποτιμήθηκε· γι’ αυτό η Γεωγραφία έχει ιδιαίτερη σημασία σήμερα.
Από την περιβαλλοντική προστασία στη μελέτη των κοινωνικών ανισοτήτων
– Και πώς συνδέονται όλα αυτά με το πρόγραμμα, με τα Γεωγραφικά Συστήματα Πληροφοριών, τα GIS δηλαδή, και τη Χωρική Ανάλυση;
– Σήμερα υπάρχουν πολλοί και πολλές που ενδιαφέρονται να μάθουν πώς δουλεύουν τα GIS. Και δικαίως. Είναι πολύ χρήσιμα εργαλεία που μπορούν να μας βοηθήσουν στην οπτικοποίηση και την ανάλυση χωρικών φαινομένων.
Από ζητήματα πολεοδομικού σχεδιασμού, γεωλογίας, αρχαιολογίας, διαχείρισης αποβλήτων, καιρού, ατμοσφαιρικής ρύπανσης, γεωργίας ακριβείας, περιβαλλοντικών επιπτώσεων και διαχείρισης κυκλοφορίας, έως μελέτες φαινομένων όπως η ανισότητα, η φτώχεια, η άνιση πρόσβαση σε υποδομές υγείας και η επιδημιολογία, η γνώση χειρισμού των Γεωγραφικών Συστημάτων Πληροφοριών προσφέρει εξαιρετικές δεξιότητες για την έρευνα και την εργασία μας.
Αν δείτε, για παράδειγμα, με τι θέματα επιλέγουν να καταπιαστούν οι φοιτητές μας, είναι χαρακτηριστικά: από τις πυρκαγιές και τη διαχείριση κινδύνων μέχρι την πολιτιστική ετερότητα και την καταγραφή των διαφορετικών «εμπειριών» μέσα στην πόλη, από τη στεγαστική κρίση και την άνιση μεταβολή στις τιμές των ενοικίων έως την επιδημιολογία και την ψυχογεωγραφία.
Όμως εδώ υπάρχει μια παγίδα: δεν μπορείς να κατανοήσεις και να αναλύσεις χωρικά ένα φαινόμενο χωρίς να γνωρίζεις την επιστήμη πίσω από το ίδιο το φαινόμενο, αλλά και χωρίς να έχεις γνώση της Γεωγραφίας, του επιστημολογικού της υποβάθρου, δηλαδή της «φιλοσοφίας» της και των εργαλείων της, κυρίως των εργαλείων της χωρικής ανάλυσης.
Θα σου δώσω ένα παράδειγμα: αν θέλεις να μελετήσεις επιδημιολογικά τη χωρική εξάπλωση μιας νόσου με εργαλεία GIS, δεν αρκεί να γνωρίζεις Βιολογία ή Ιατρική, πράγμα φυσικά απαραίτητο, ούτε αρκεί να ξέρεις απλώς να χρησιμοποιείς ένα εργαλείο Χωρικής Ανάλυσης ή χωρικής στατιστικής. Πρέπει να έχεις και μια βασική γνώση της επιστήμης της Γεωγραφίας, ώστε να μπορείς να βγάλεις ασφαλή συμπεράσματα.
Με άλλα λόγια, στο πρόγραμμα σκεφτήκαμε πως χρειάζεται μια ουσιαστική εισαγωγή στη Γεωγραφία, στις βασικές αρχές και έννοιές της, ώστε κάποιος να μπορεί να μάθει να χειρίζεται σωστά τα εργαλεία του GIS και της Χωρικής Ανάλυσης.
Ένα πρόγραμμα με διεπιστημονικό χαρακτήρα
– Και φαντάζομαι έτσι οι συμμετέχοντες βρίσκουν τα ενδιαφέροντά τους ο καθένας ξεχωριστά.
– Σωστά. Όπως είδαμε και στον πρώτο κύκλο του προγράμματος, οι συμμετέχοντες προέρχονταν από διαφορετικές περιοχές και ειδικότητες. Είχαν διαφορετικά κίνητρα και ενδιαφέροντα.
Για παράδειγμα, είχαμε μηχανικούς, κάναμε και μια σημαντική συνεργασία με το Τεχνικό Επιμελητήριο. Οι μηχανικοί συνήθως θέλουν τα GIS και τη χωρική ανάλυση για την εργασία τους: για τον πολεοδομικό σχεδιασμό, την περιφερειακή διαχείριση και ανάπτυξη, για τις μελέτες περιβαλλοντικών επιπτώσεων.
Είχαμε, όμως, και άλλες ειδικότητες: αρχαιολόγους, κοινωνικούς επιστήμονες, ανθρώπους που απλώς ενδιαφέρονται για τη Γεωγραφία. Σε αυτό συμβάλλει και ο διεπιστημονικός χαρακτήρας του προγράμματος· δεν απευθυνόμαστε μόνο σε μηχανικούς.
– Είδα τη διάρθρωση του προγράμματος και το βίντεο που έχετε ανεβάσει και διαπίστωσα ότι μπορεί να πατήσει και στις κοινωνικές επιστήμες. Σε ποιο βαθμό μπορεί κάποιος που προέρχεται από ανθρωπιστικές σπουδές να παρακολουθήσει το πρόγραμμα;
– Αρχικά πρέπει να ξεκαθαρίσουμε ότι η Γεωγραφία είναι μια μεταιχμιακή επιστήμη. Στο σύνολό της πατάει τόσο στις λεγόμενες ανθρωπιστικές όσο και στις λεγόμενες φυσικές επιστήμες.
Η διάκριση της επιστήμης σε «φυσικές επιστήμες» και «επιστήμες του ανθρώπου» είναι σχετικά σύγχρονη. Εκείνο που έχει σημασία, ειδικά για τη Γεωγραφία, είναι ότι ως επιστήμη δυσκολεύτηκε πολύ να «υπάρξει» μέσα σε αυτόν τον διαχωρισμό. Και αυτό γιατί από τη θεμελίωσή της είναι ένα πεδίο που βασίζεται στην άρση αυτής της διάκρισης. Στις μέρες μας, που αναζητούμε προσεγγίσεις περισσότερο ολιστικές, το ενδιαφέρον για τη Γεωγραφία επανέρχεται.
Ας έρθω όμως στο ερώτημά σου για το πρόγραμμα. Όπως μπορείς να δεις και στον οδηγό σπουδών, αφιερώνουμε τρεις από τις συνολικά οκτώ ενότητες του προγράμματος στην Κοινωνική Γεωγραφία.
Στην πρώτη ενότητα κάνουμε μια εκτενή αναδρομή από την προϊστορία του ανθρώπου έως τις μέρες μας: πώς γεννήθηκε η ανάγκη να ορίζει, να αναπαριστά και να μελετά τον χώρο. Ουσιαστικά παρακολουθούμε την πορεία του ανθρώπου από τα σπήλαια έως τον Ερατοσθένη και από εκεί ως τους σύγχρονους δορυφόρους και τα drones.
Έχουμε επίσης δύο ενότητες καθαρά αφιερωμένες στην Κοινωνική Γεωγραφία, όπου εξετάζουμε τομείς στους οποίους η επιστήμη αυτή προσπαθεί να απαντήσει σε θεμελιώδη ερωτήματα της σύγχρονης κοινωνίας: κοινωνικές ανισότητες, δυνατότητα πρόσβασης σε υποδομές υγείας, βία κατά των γυναικών στις μεγαλουπόλεις, φαινόμενα όπως το gentrification που οδηγούν σε οικονομικούς αποκλεισμούς συγκεκριμένων γειτονιών.
Σε αυτά τα προβλήματα, που αφορούν κατεξοχήν τους κοινωνικούς επιστήμονες, η επιστήμη της Γεωγραφίας και τα εργαλεία των GIS και της Χωρικής Ανάλυσης δίνουν νέες απαντήσεις.
Τι μπορούν να μας δείξουν οι χάρτες για τη ζωή στην πόλη;
– Θέλεις να μας δώσεις ένα παράδειγμα;
– Ναι, φυσικά. Σκέψου ότι έχουμε έναν ψηφιακό χάρτη μιας μεγαλούπολης, χωρισμένο σε πολλές μικρές δημοτικές ενότητες. Για κάθε μία έχουμε στοιχεία όπως το μέσο εισόδημα των πολιτών, το μέσο προσδόκιμο ζωής, στατιστικά εγκληματικότητας, ποσοστά ελεύθερων χώρων και χώρων πρασίνου, το ποσοστό των μαθητών που εγκαταλείπουν το σχολείο, το επίπεδο μόρφωσης και δεδομένα για την ατμοσφαιρική ρύπανση.
Αυτά τα στοιχεία από μόνα τους αποτελούν αντικείμενο ξεχωριστών μελετών και ερευνητικών πεδίων.
Ένας οικονομολόγος, για παράδειγμα, θα μας ζητούσε να του φτιάξουμε έναν χάρτη που να απεικονίζει το εισόδημα και θα κατέληγε στο συμπέρασμα ότι οι δυτικές συνοικίες της πόλης είναι κατά 20% φτωχότερες από τις ανατολικές. Ένας κοινωνιολόγος θα μπορούσε να κάνει το ίδιο με το ποσοστό των παιδιών που εγκαταλείπουν το σχολείο ή με τα στοιχεία εγκληματικότητας.
Αυτοί οι επιστήμονες μπορούν να παρατηρήσουν ότι ο χάρτης του ενός φαινομένου έχει κάποια σχέση με τον χάρτη του άλλου. Δηλαδή να διαπιστώσουν ότι η κατανομή του εισοδήματος μέσα στην πόλη είναι χωρικά ανάλογη με την κατανομή των χώρων πρασίνου. Με άλλα λόγια, οι περιοχές όπου ζουν πλουσιότεροι πολίτες «τυχαίνει» να διαθέτουν και περισσότερο πράσινο.
Τα GIS και η χωρική ανάλυση δίνουν τη δυνατότητα να παρατηρήσεις το φαινόμενο μέσα από ζωντανή οπτικοποίηση και να εξετάσεις τη συσχέτιση με μαθηματικά εργαλεία.
– Δηλαδή;
– Να δείξουν, για παράδειγμα, ότι υπάρχει συσχέτιση του πόσο φτωχή ή πλούσια είναι μια περιοχή ή ακόμα και μια χώρα με το κλίμα ή τη γεωγραφία της. Να αναδείξουν ότι η εγκληματικότητα ή οι ψυχικές διαταραχές σχετίζονται και με το πού ζεις. Να δείξουν ότι ένα φυσικό φαινόμενο όπως μια καταιγίδα ή ένας σεισμός μπορεί να έχει διαφορετικές επιπτώσεις ανάλογα με την περιοχή κατοικίας. Να καταρρίψουν μύθους και να ανοίξουν νέα πεδία έρευνας.
Γενικά, όπως σου είπα και στην αρχή, ανοίγουν έναν εντελώς καινούργιο τρόπο σκέψης. Γι’ αυτό τονίζω στους συμμετέχοντες από την πρώτη συνάντηση ότι μιλάμε για ένα νέο βλέμμα. Θα βλέπουν αλλιώς τον κόσμο μετά από αυτό!
Ο τέταρτος κύκλος του προγράμματος
– Σε ποια φάση βρίσκεται το πρόγραμμα;
– Το πρόγραμμα έχει ήδη ολοκληρώσει τρεις κύκλους. Τώρα είμαστε στην ευχάριστη θέση να μαζεύουμε συμμετοχές για τον τέταρτο κύκλο. Θα χαρούμε πολύ να κάνει αίτηση όποιος ή όποια ενδιαφέρεται.
– Σωτήρη, σε ευχαριστούμε πολύ και ειλικρινά εύχομαι κάθε επιτυχία στο πρόγραμμα.
– Κι εγώ σ’ ευχαριστώ.
Περισσότερες πληροφορίες και εγγραφές:
«Γεωγραφία, G.I.S. και Χωρική Ανάλυση» – ΚΕΔΙΒΙΜ ΕΑΠ
Επιστημονικά Υπεύθυνος
Σωτήρης Λυκουργιώτης
Μεταδιδακτορικός Ερευνητής Ε.Α.Π.
Δείτε επίσης:
