Κάθε χρόνο, αυτές τις ημέρες, οι εκπαιδευτικοί καλούνται να μιλήσουν στους/στις μαθητές/τριες για το Πολυτεχνείο. Να παρουσιάσουν τα γεγονότα, να εξηγήσουν τι ήταν η δικτατορία, να αναφερθούν στις διώξεις, στη λογοκρισία, στις φυλακίσεις και στα βασανιστήρια. Κυρίως, όμως, καλούνται να μεταδώσουν κάτι πολύ βαθύτερο: την αξία της ελευθερίας, της δημοκρατίας, της αξιοπρέπειας και της συλλογικής αντίστασης.
Το έργο αυτό δεν είναι καθόλου εύκολο. Πώς μιλάς για τη στέρηση της ελευθερίας σε μαθητές/τριες που γεννήθηκαν και μεγάλωσαν μέσα σε αυτήν; Πώς εξηγείς τι σημαίνει να φοβάσαι να εκφράσεις τη γνώμη σου, όταν μαθητές και μαθήτριες έχουν συνηθίσει να μιλούν, να σχολιάζουν και να δημοσιοποιούν ακόμη και την πιο αυθόρμητη σκέψη τους; Πώς περιγράφεις τη λογοκρισία σε μια γενιά που έχει πρόσβαση, μέσα από μια οθόνη, σε έναν σχεδόν απεριόριστο όγκο πληροφοριών;
Ίσως η απάντηση να βρίσκεται στο ότι η ελευθερία δεν μπορεί να διδαχθεί μόνο ως έννοια. Πρέπει να γίνει βίωμα.
Οι μαθητές/τριες χρειάζεται να αντιληφθούν ότι όσα σήμερα θεωρούν αυτονόητα δεν ήταν πάντοτε δεδομένα. Το δικαίωμα να εκφράζονται, να διαφωνούν, να αμφισβητούν, να εκλέγουν και να εκλέγονται, να οργανώνονται και να διεκδικούν κατακτήθηκε μέσα από αγώνες και θυσίες. Η δημοκρατία δεν είναι ένα καθεστώς που εγκαθίσταται μία φορά και λειτουργεί για πάντα. Είναι ένας τρόπος συλλογικής ζωής που απαιτεί συμμετοχή, ευθύνη, γνώση και καθημερινή προστασία.
Η εξέγερση του Πολυτεχνείου δεν χρειάζεται να παρουσιαστεί ως ένα ακίνητο ιστορικό στιγμιότυπο, αποκομμένο από το παρόν. Δεν είναι μια τυπική επέτειος, ένα στεφάνι, λίγα τραγούδια και ένα σύνθημα που επαναλαμβάνεται μηχανικά. Είναι η στιγμή κατά την οποία νέοι άνθρωποι αρνήθηκαν να συμβιβαστούν με τον φόβο και τη σιωπή. Άνθρωποι που δεν ήταν άφοβοι, αλλά αποφάσισαν ότι υπήρχαν αξίες σημαντικότερες από τον φόβο τους.
Αυτό είναι ίσως το πιο ουσιαστικό μήνυμα για τους/τις σημερινούς μαθητές/τριες: ότι η δημοκρατία δεν σημαίνει απλώς πως μπορώ να κάνω ό,τι θέλω. Σημαίνει ότι μπορώ να μιλώ, αλλά και να ακούω. Να διαφωνώ, χωρίς να εξοντώνω τον άλλον. Να υπερασπίζομαι τα δικαιώματά μου, αναγνωρίζοντας ταυτόχρονα τα δικαιώματα των γύρω μου. Να μη μένω αδιάφορος όταν κάποιος αδικείται, αποκλείεται ή φιμώνεται.
Το σχολείο έχει εδώ μια δύσκολη και κρίσιμη αποστολή. Δεν είναι πλέον ο μοναδικός φορέας γνώσης. Οι μαθητές/τριες δέχονται καθημερινά έναν καταιγισμό πληροφοριών από το διαδίκτυο, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, βίντεο, αναρτήσεις και αποσπασματικές αφηγήσεις. Μέσα σε αυτόν τον τεράστιο όγκο συνυπάρχουν η ιστορική γνώση με την παραποίηση, το τεκμήριο με τη φήμη, η άποψη με το γεγονός και η καλόπιστη αμφισβήτηση με τη συνειδητή προπαγάνδα.
Κάποιοι, μάλιστα, επιχειρούν σκόπιμα να θολώσουν τα όρια. Να υποβαθμίσουν τη βία της δικτατορίας, να σχετικοποιήσουν την κατάλυση της δημοκρατίας, να μετατρέψουν την ιστορία σε πεδίο εύκολων εντυπώσεων. Εκεί το σχολείο δεν πρέπει να απαντήσει με ένα νέο δόγμα ούτε να ζητήσει από τους/τις μαθητές/τριες να αποδεχθούν άκριτα μια έτοιμη αφήγηση. Οφείλει να τους μάθει να ερευνούν, να συγκρίνουν πηγές, να ελέγχουν ποιος μιλά, με ποια στοιχεία και με ποιον σκοπό.
Ο ρόλος του εκπαιδευτικού δεν είναι να υπαγορεύσει σε μαθητές/τριες τι πρέπει να σκεφτούν. Είναι να τους δώσει τα εργαλεία για να μπορούν να σκέφτονται μόνοι τους. Να τους βοηθήσει να ξεχωρίζουν την ιστορική αλήθεια από την κατασκευασμένη πληροφορία, την κριτική σκέψη από την εύκολη άρνηση, τη δημοκρατική αμφισβήτηση από τον κυνισμό που ισοπεδώνει τα πάντα.
Και αυτό δεν επιτυγχάνεται μόνο μέσα σε μία σχολική γιορτή. Διδάσκεται καθημερινά στον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί το ίδιο το σχολείο. Όταν οι μαθητές/τριες έχουν φωνή, όταν μπορούν να εκφράζουν τη διαφωνία τους, όταν συμμετέχουν στις μαθητικές κοινότητες, όταν οι κανόνες εφαρμόζονται με δικαιοσύνη και χωρίς αυθαιρεσία, τότε μαθαίνουν τη δημοκρατία στην πράξη. Μαθαίνουν παράλληλα ότι η ελευθερία δεν αναιρεί τα όρια· αντίθετα, χρειάζονται όρια δίκαια και κοινά για όλους, ώστε να προστατεύεται η ελευθερία κάθε ανθρώπου.
Το «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία» δεν είναι ένα σύνθημα που ανήκει μόνο στο 1973. Το ψωμί παραμένει αίτημα κοινωνικής δικαιοσύνης. Η παιδεία παραμένει όρος χειραφέτησης και αντίστασης στη χειραγώγηση. Η ελευθερία παραμένει δικαίωμα, αλλά και ευθύνη. Και τα τρία εξακολουθούν να δοκιμάζονται, με διαφορετικούς τρόπους, σε κάθε εποχή.
Ίσως, λοιπόν, το σημαντικότερο που μπορεί να προσφέρει το σχολείο δεν είναι απλώς η γνώση όσων συνέβησαν. Είναι η καλλιέργεια μιας δημοκρατικής συνείδησης που θα επιτρέπει στους νέους ανθρώπους να αναγνωρίζουν τον αυταρχισμό, ακόμη και όταν δεν εμφανίζεται με τη μορφή που είχε στο παρελθόν. Να αντιλαμβάνονται τη χειραγώγηση, να αντιστέκονται στον φανατισμό και να μη συνηθίζουν την αδικία.
Τα παιδιά μας γεννήθηκαν μέσα στην ελευθερία. Αυτό είναι μια μεγάλη κατάκτηση. Δεν αποτελεί, όμως, εγγύηση ότι θα γνωρίζουν πάντοτε την αξία της ούτε ότι θα είναι έτοιμα να την υπερασπιστούν. Η ευθύνη της εκπαίδευσης είναι να τα βοηθήσει να καταλάβουν ότι η ελευθερία δεν κληρονομείται απλώς. Μαθαίνεται, ασκείται, προστατεύεται και κατακτάται καθημερινά.
Αυτό είναι το βαθύτερο νόημα της επετείου. Όχι μόνο να θυμόμαστε εκείνους που ύψωσαν τη φωνή τους τότε, αλλά να διαμορφώνουμε ανθρώπους που δεν θα επιλέξουν τη σιωπή, όταν η δημοκρατία, η αξιοπρέπεια και η ελευθερία χρειαστούν ξανά τη δική τους φωνή.
Στέλιος Ζερβάκης
Διευθυντής 1ου ΕΠΑΛ Χανίων
Πρώην Διευθυντής Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Χανίων