Πώς μπορούσε ένας δάσκαλος να κάνει μάθημα σε πολλά παιδιά ταυτόχρονα. Γιατί στα αλληλοδιδακτικά σχολεία λίγοι ήταν οι δάσκαλοι και πολλά τα παιδιά. Εκεί την κατάσταση έσωζαν οι πρωτόσχολοι. Οι πιο προχωρημένοι, οι λεγόμενοι πρωτόσχολοι, καθοδηγούσαν τους συμμαθητές τους στις ασκήσεις, διόρθωναν και επέβλεπαν τη συμπεριφορά τους. Ο δάσκαλος είχε τη γενική εποπτεία. Μέσα στην ίδια αίθουσα, διαφορετικές ομάδες προχωρούσαν στο μάθημά τους και ορισμένα παιδιά μάθαιναν από εκείνα που λίγο πριν κάθονταν δίπλα τους.
Όταν σε επέβλεπε ένας συμμαθητής σου
Στο αλληλοδιδακτικό σχολείο, ο πρωτόσχολος μπορούσε να είναι το παιδί που σου έδειχνε πώς να κάνεις μια άσκηση και εκείνο που επέβλεπε αν τηρούσες τους κανόνες. Ο ίδιος παρέμενε μαθητής και λογοδοτούσε στον δάσκαλο. Από τη θέση του, όμως, είχε ευθύνη και για τη συμπεριφορά των άλλων παιδιών της ομάδας του.
Αυτή ήταν μια ιδιαιτερότητα της τάξης εκείνης. Ο συμμαθητής από τον οποίο μάθαινες μπορούσε να σε επιτηρεί, και τα παιδιά με τα οποία έκανες τις ασκήσεις ήταν τα ίδια που θα σε έβλεπαν στο βάθρο ή θα διάβαζαν την πινακίδα σου. Η μέθοδος που επέτρεπε σε έναν δάσκαλο να διδάσκει πολλούς μαθητές έδινε στα ίδια τα παιδιά ρόλο και στην καθημερινή τήρηση της πειθαρχίας.
Στα χρόνια του Καποδίστρια, η μέθοδος πρόσφερε μια λύση στην έλλειψη δασκάλων και στις ανάγκες της εκπαίδευσης του νεοσύστατου κράτους. Το 1830 ο Ιωάννης Κοκκώνης προσάρμοσε για τα ελληνικά σχολεία τον οδηγό του Γάλλου Σαραζίν. Το εγχειρίδιο περιέγραφε πώς θα οργανωνόταν η διδασκαλία, πώς θα κινούνταν οι μαθητές και πώς θα τηρούνταν η τάξη. Η θέση κάθε παιδιού, οι υποχρεώσεις του και η συμπεριφορά του αποτελούσαν μέρος μιας προσεκτικά οργανωμένης καθημερινότητας.
Ο πρωτόσχολος είχε ευθύνη για το μάθημα αλλά και για την ησυχία της ομάδας του. Τον συναντάμε και στη «Δασκαλομάννα» του Παπαδιαμάντη, να δίνει το παράγγελμα μόλις εμφανίζεται ο δάσκαλος.
«Τέλος εισήλθεν ο διδάσκαλος, με το τσιγάρον εις το στόμα, και ο πρωτόσχολος εκραξεν, εις προσοχήν!»
Η εντολή βγαίνει από το στόμα ενός παιδιού. Σε λίγο κι αυτό θα ξαναγίνει μαθητής, θα παρακολουθήσει και θα εξεταστεί. Εκείνη τη στιγμή, όμως, οι συμμαθητές του πρέπει να υπακούσουν στη δική του φωνή.
Με το πρόσωπο στον τοίχο
Ο μαθητής που χαρακτηριζόταν «δυσπειθής» μπορούσε, σύμφωνα με τον οδηγό του Κοκκώνη, να υποχρεωθεί να σταθεί όρθιος πάνω σε βάθρο, με το πρόσωπο στραμμένο προς τον τοίχο. Στις περιγραφές των σχολικών ποινών συναντάμε επίσης τον «πελαργό», την παρατεταμένη ορθοστασία στο ένα πόδι. Η ονομασία παραπέμπει στη στάση του πουλιού. Για το παιδί, η δυσκολία μεγάλωνε όσο περνούσε η ώρα και το μάθημα συνεχιζόταν πίσω από την πλάτη του.
Το γονάτισμα ήταν μια ακόμη γνώριμη ποινή του παλιού σχολείου. Στον «Τυφλοσύρτη» του Παπαδιαμάντη, ο μικρός Αλογάκης το ζητά ο ίδιος. Πονά ακόμη από τον προηγούμενο ξυλοδαρμό και προσπαθεί να πείσει τον δάσκαλο να διαλέξει μια τιμωρία που μπορεί να αντέξει.
«― Μη με δέρνῃς, γιατὶ μου πονούν αὰ κόκκαλά μου, διδάσκαλε, είπεν αφελώς. Μ᾽ έδειρες πολὺ τες προάλλες. Γονάτισέ με καλύτερα.
Ο διδάσκαλος του κατέφερε μόνον δύο εις την ράχιν, και είπεν:
― Ας είναι, γονάτισε.
Ο Αλογάκης έλαβε την κιμωλίαν, εχάραξεν επί του δαπέδου μικρόν ελλειψοειδές σχήμα, διά να είναι όριον του τόπου της τιμωρίας του, κ’ εγονυπέτησεν εντός τούτου, κρατών και το βιβλίον ανοικτόν εις τας χείρας».
Το παιδί γνωρίζει τη διαδικασία. Παίρνει την κιμωλία, ορίζει τη θέση του στο πάτωμα και γονατίζει με το βιβλίο ανοιχτό. Ο Παπαδιαμάντης κρατά αυτή τη μικρή λεπτομέρεια, το σημάδι που χαράζει μόνος του ο μαθητής για να περιοριστεί μέσα του.
Ένα «παράσημο» που έγραφε «είμαι φλύαρος»
Στις καταγραφές για το αλληλοδιδακτικό σχολείο συναντάμε και τα «πιττακώματα», γνωστά ως «ποινικά παράσημα». Ήταν μικρές πινακίδες που φορούσε ο μαθητής, με μια επιγραφή σχετική με το παράπτωμά του. «Είμαι φλύαρος», «είμαι αμελής», «είμαι ψεύτης». Η διατύπωση ήταν σε πρώτο πρόσωπο. Όποιος διάβαζε την πινακίδα έβλεπε τον χαρακτηρισμό σαν να τον έλεγε το ίδιο το παιδί για τον εαυτό του.
Η τιμωρία γινόταν έτσι ορατή σε όλη την τάξη. Ο μαθητής μπορούσε να συνεχίζει να βρίσκεται ανάμεσα στους συμμαθητές του, όμως έφερε πάνω του μια λέξη που τον ξεχώριζε. Οι υπόλοιποι ήξεραν τι είχε κάνει και τι θα μπορούσαν να φορέσουν και οι ίδιοι αν παραβίαζαν τον κανόνα.
Όταν η τάξη έμενε νηστική
Μια άλλη ποινή κρατούσε το παιδί στο σχολείο και μετά το πρωινό μάθημα. Ενώ οι συμμαθητές του έφευγαν για το μεσημεριανό, εκείνο έμενε υπό επιτήρηση, χωρίς φαγητό, ώσπου να αρχίσουν τα απογευματινά μαθήματα. Η αναμονή και η πείνα γίνονταν μέρος της σχολικής του ημέρας.
Στον «Τυφλοσύρτη», η απειλή αυτή απλώνεται σε ολόκληρη την τάξη. Ο δάσκαλος κατηγορεί τους μαθητές ότι είδαν τι έκανε ένας συμμαθητής τους και δεν τον κατήγγειλαν.
«―Εβλέπατε όλοι σας τόσην ώραν την κακοήθειαν τούτου ζωγραφισμένην εκεί (δείξας τον γονατισμένον εκεί μαθητήν και τον μαυροπίνακα), και δεν εκάματε το χρέος σας, να καταγγείλετε τον δόλον εις τον διδάσκαλόν σας. Τούτο αποδεικνύει την αυθάδειαν και την αναισθησίαν σας. Όλοι θα τιμωρηθήτε!
Και μετ’ επισήμου τόνου προσέθηκε:
― Σήμερον την μεσημβρίαν θα μείνετε όλοι νήστεις εδώ!»
Για τον δάσκαλο, η σιωπή των παιδιών αποτελεί κι αυτή παράπτωμα. Έπρεπε να έχουν μιλήσει, να έχουν καταγγείλει τον συμμαθητή τους. Τώρα θα μοιραστούν την ποινή του.
Όταν σε επέβλεπε ένας συμμαθητής σου
Οι λογοτεχνικές αυτές σκηνές φωτίζουν την καθημερινότητα της σχολικής πειθαρχίας του 19ου αιώνα. Ο οδηγός περιγράφει πώς πρέπει να οργανωθεί η τάξη. Ο Παπαδιαμάντης μάς αφήνει να ακούσουμε το παράγγελμα του πρωτόσχολου και την παράκληση του παιδιού που πονά.
Στο αλληλοδιδακτικό σχολείο, ο συμμαθητής από τον οποίο μάθαινες μπορούσε να είναι και εκείνος που σε επέβλεπε. Τα παιδιά με τα οποία έκανες τις ασκήσεις ήταν τα ίδια που θα σε έβλεπαν στο βάθρο ή θα διάβαζαν την πινακίδα σου. Και, όπως δείχνει η σκηνή του «Τυφλοσύρτη», η σιωπή τους μπορούσε να έχει συνέπειες και για τα ίδια.
Μέσα σε αυτή την τάξη, κάθε παιδί μάθαινε να υπολογίζει το βλέμμα του δασκάλου και των συμμαθητών του. Κάποιο κρατούσε τη θέση του πρωτόσχολου, κάποιο στεκόταν προς τον τοίχο και κάποιο έμενε γονατισμένο μέσα σ’ ένα σημάδι από κιμωλία, με το βιβλίο ακόμη ανοιχτό στα χέρια.