Ο εορτασμός της 28ης Οκτωβρίου 1940 στις σχολικές αίθουσες συχνά κινδυνεύει να περιοριστεί σε μια τυπική αναδρομή στο παρελθόν, γεμάτη ασπρόμαυρες φωτογραφίες και ιστορικά ονόματα. Ωστόσο, όπως αναδείχθηκε μέσα από έναν βαθιά στοχαστικό πανηγυρικό λόγο που απευθύνθηκε σε γονείς, εκπαιδευτικούς και μαθητές, η εθνική αυτή επέτειος αποτελεί πρωτίστως μια διαρκή υπενθύμιση και ένα κρίσιμο μάθημα για το παρόν και το μέλλον. Το ιστορικό «Όχι» του ελληνικού λαού δεν υπήρξε απλώς η απόρριψη ενός διπλωματικού τελεσιγράφου, αλλά η καθολική άρνηση μιας κοινωνίας να υποταχθεί στον φασισμό και τον ναζισμό, υπερασπιζόμενη με θυσίες το υπέρτατο αγαθό της ελευθερίας.
Η διευθύντρια του Γυμνασίου Μαραθώνα, κα Ανδρίτσου, έδωσε τη δική της ομιλία για το φασισμό.
Ακολουθεί το κείμενο της διευθύντριας του Γυμνασίου Μαραθώνα:
«Αγαπητοί γονείς, αγαπητοί καθηγητές, αγαπητοί μαθητές και μαθήτριες,
Κάθε χρόνο τέτοια μέρα, μαζευόμαστε στην αίθουσα εκδηλώσεων του σχολείου μας
για να τιμήσουμε την 28η Οκτωβρίου 1940. Για πολλούς, η μέρα αυτή μοιάζει με μια
απλή σελίδα σε ένα βιβλίο Ιστορίας, γεμάτη ασπρόμαυρες φωτογραφίες και ονόματα
του παρελθόντος. Όμως, η γιορτή αυτή δεν είναι απλώς μία επέτειος. Είναι μια
υπενθύμιση και, πάνω από όλα, ένα μάθημα για το παρόν και το μέλλον μας.
Το «Όχι» που φώναξε τότε ο ελληνικός λαός δεν ήταν απλά μια απάντηση σε ένα
τελεσίγραφο. Ήταν η άρνηση μιας ολόκληρης κοινωνίας να υποταχθεί στον φασισμό
και τον ναζισμό, σε δύο ιδεολογίες που αιματοκύλισαν τον κόσμο. Οι παππούδες και
οι γιαγιάδες μας βγήκαν στους δρόμους αγωνίστηκαν, θυσιάστηκαν κάποιοι, γιατί
ήξεραν ότι υπερασπίζονταν το πιο πολύτιμο αγαθό: την ελευθερία.
Σήμερα, κοιτάζουμε γύρω μας την Ευρώπη και βλέπουμε κάτι ανησυχητικό: ο
φασισμός θεριεύει ξανά τα τελευταία χρόνια. Δεν έρχεται πλέον με τη μορφή ξένων
στρατών. Κρύβεται πίσω από την οθόνη του υπολογιστή μας, στα μέσα κοινωνικής
δικτύωσης, στα λόγια εκείνων που προσπαθούν να μας πείσουν να μισήσουμε τον
διπλανό μας, τον διαφορετικό, τον μετανάστη, τον αδύναμο.
Τι είναι αυτό που οδηγεί τους ανθρώπους στον φασισμό σήμερα; Ο φόβος, η
καχυποψία και η αδιαφορία. Ο μεγάλος Γερμανός δραματουργός Μπέρτολτ Μπρεχτ,
ζώντας ο ίδιος την άνοδο του ναζισμού, μας έδειξε στα μονόπρακτά του πώς ο
φασισμός μπαίνει μέσα στα σπίτια μας και διαλύει τις πιο ιερές ανθρώπινες σχέσεις.
Στο μονόπρακτό του «Ο Σπιούνος», βλέπουμε δύο γονείς να τρέμουν από τον φόβο
μέσα στο ίδιο τους το σαλόνι, επειδή υποψιάζονται ότι ο μικρός τους γιος -που έχει
ενταχθεί στη φασιστική νεολαία- θα τους καταδώσει στην αστυνομία επειδή είπαν μια
ελεύθερη κουβέντα.
Για τη φύση αυτής της απειλής που επιστρέφει όταν οι άνθρωποι σωπαίνουν, ο
Στρατής Τσίρκας στο βιβλίο του «Το Κουτί» έγραψε λόγια που μοιάζουν σαν να
γράφτηκαν σήμερα: «Κοιτάχτε τους καλά αυτούς τους ανθρώπους. Δεν έχουν
πρόσωπο, έχουν μια μάσκα φτιαγμένη από το φόβο που σκορπάνε και το φόβο που
νιώθουν. Ο φασισμός δεν έρχεται από το μέλλον, έρχεται από το πιο βαθύ, το πιο
σκοτεινό παρελθόν του ανθρώπου... Όταν τους ακούτε να μιλάνε για τάξη, να ξέρετε
πως εννοούν τη σιωπή των νεκροταφείων. Όταν τους ακούτε να μιλάνε για πατρίδα,
εννοούν το δικό τους ιδιοτελές συμφέρον, βαμμένο με το αίμα των άλλων.»
Γι' αυτό το μίσος και τον παραλογισμό, η Διδώ Σωτηρίου πρόσθεσε στα «Ματωμένα
Χώματα»:
««Κίρκη είναι ο πόλεμος, ανοίγει χάσματα στις ψυχές και στα έθνη, και το μίσος και η
θηριωδία του πολέμου αποδεικνύονται πάντα πιο δυνατά από την αγάπη.
.....Ανθρωπάκο, εσύ που δεν σου φταίει σε τίποτα ο διπλανός σου, πώς γίνεσαι
θηρίο; Πώς σε μεθάνε με το αίμα; Μην ξεχνάς πως η λευτεριά κοστίζει ακριβά, μα η
υποταγή κοστίζει ακόμα ακριβότερα.»
Ως νέα γενιά, ως μαθητές, έχουμε χρέος να μην γίνουμε αυτά τα «θηρία». Η δική μας
υποταγή σήμερα είναι η σιωπή μας. Όταν ανεχόμαστε τον ρατσισμό στο σχολείο
μας, όταν προσπερνάμε το bullying, όταν σωπαίνουμε μπροστά στην αδικία, τότε
αφήνουμε την «πανούκλα» του φασισμού να κερδίσει έδαφος. Όπως έγραψε ο
Γάλλος φιλόσοφος Αλμπέρ Καμύ στην «Πανούκλα», το κακό μπορεί να κοιμάται για
χρόνια και να ξυπνήσει ξαφνικά:
«Το μικρόβιο της πανούκλας δεν πεθαίνει ούτε εξαφανίζεται ποτέ. Μπορεί να μείνει
κοιμισμένο για δεκαετίες ολόκληρες μέσα στα έπιπλα και στα ρούχα... Και ίσως θα
ερχόταν μια μέρα που, για τη δυστυχία και το μάθημα των ανθρώπων, η πανούκλα
θα ξυπνούσε και πάλι τα ποντίκια της για να τα στείλει να πεθάνουν σε μια
ευτυχισμένη πόλη.»
Αυτή η πανούκλα δεν πρέπει να μας βρει απροετοίμαστους. Όμως, ας μην κοιτάμε
μόνο μακριά. Ας κοιτάξουμε και εδώ, μέσα στο ίδιο μας το σχολείο. Σήμερα, στο δικό
μας σχολείο, δοκιμαζόμαστε καθημερινά από τις «ασθένειες» της εποχής μας – την
αποξένωση, την επιθετικότητα, τον ψηφιακό φανατισμό, την έλλειψη ενσυναίσθησης.
Απέναντι σε αυτές τις παθογένειες, προσπαθούμε καθημερινά, ο καθένας από τον
δικό του ρόλο, να αντιτάξουμε κάτι διαφορετικό. Με τον διάλογο, με την αναγνώριση
της αξιοπρέπειας του άλλου, με τον σεβασμό στα όρια του διπλανού μας,
πασχίζουμε να βρούμε λύσεις. Σκοπός μας είναι να συμπορευτούμε και να
συμβιώσουμε, με την ανώτερη ελπίδα να μεταμορφώσουμε αυτή τη συνύπαρξη σε
κάτι όμορφο.
Αυτή η ανάγκη για μεταμόρφωση μας φέρνει στο μυαλό το ομώνυμο, εμβληματικό
έργο του Φραντς Κάφκα, τη «Μεταμόρφωση». Εκεί, ο ήρωας ξυπνά
μεταμορφωμένος σε ένα αποτρόπαιο έντομο, βιώνοντας την απόλυτη απομόνωση
και την αδυναμία επικοινωνίας με το περιβάλλον του. Μέσα από αυτή τη σκοτεινή
αλληγορία, ο Κάφκα μας αφήνει ένα κρίσιμο, έμμεσο μήνυμα: αν χάσουμε την
ανθρώπινη επαφή, τον σεβασμό και τη ζεστασιά, αν αφεθούμε στην αδιαφορία της
κοινωνίας, κινδυνεύουμε να χάσουμε την ίδια μας την ανθρώπινη υπόσταση. Όπως
σημειώνεται χαρακτηριστικά στο έργο:
«Αν δεν μπορούσαν πια να συνεννοηθούν, τότε η κατάσταση θα γινόταν πραγματικά
απελπιστική. [...] Ήταν η ανάγκη να βρεθεί μια γέφυρα, ένας τρόπος να ακουστεί η
φωνή του μέσα στο σκοτάδι, εκεί όπου οι άλλοι έβλεπαν μόνο ένα ξένο, ακατανόητο
Ov.»
Αυτή τη «γέφυρα» προσπαθούμε να χτίσουμε καθημερινά στο σχολείο μας. Όπως
μας διδάσκει ο Μενέλαος Λουντέμης στο «Ένα παιδί μετράει τ' άστρα»:
«Χρειάζεται να έχεις ένα μάτι ανοιχτό και μια σκέψη που δεν αλυσιδώνεται... Γιατί η
μεγαλύτερη σκλαβιά δεν είναι αυτή που σου επιβάλλουν με τη βία, αλλά αυτή που
δέχεσαι ο ίδιος μέσα σου όταν σωπαίνεις μπροστά στο άδικο. Όσο υπάρχει έστω και
ένας άνθρωπος που αρνείται να σκύψει το κεφάλι, το σκοτάδι έχει ήδη χάσει.»
Ξέρουμε καλά ότι, τις περισσότερες φορές, δεν μπορούμε να δούμε άμεσα τα απτά
αποτελέσματα αυτής τηςπροσπάθειάς μας και της καθημερινής μας θυσίας. Όμως,
είναι βέβαιο ότι κάποια στιγμή, αυτές οι συζητήσεις που κάνουμε σήμερα με τους
μαθητές μας, αυτές οι μικρές ανάσες σεβασμού, θα αναδυθούν στην πιο καίρια, την
πιο κρίσιμη στιγμή της ζωής τους.
Γιατί εμείς, μέσα στην εκπαιδευτική κοινότητα, είμαστε σαν τους μεσαιωνικούς
εργάτες που ξεκινούσαν να χτίζουν έναν πελώριο ναό. Ήξεραν ότι αυτό το έργο θα
ολοκληρωνόταν μετά από 200 ή 300 χρόνια. Ήξεραν ότι οι ίδιοι δεν θα τον έβλεπαν
ποτέ τελειωμένο. Κι όμως, συνέχιζαν να λαξεύουν την πέτρα με υπομονή και
αφοσίωση, γιατί πίστευαν σε έναν απώτερο, ανώτερο σκοπό.
Έτσι κι εμείς. Με τη συζήτηση, με την πειθώ και όχι πάντα τιμωρητικά, χωρίς να
προκαλούμε τον φόβο, προσπαθούμε να χτίσουμε ελεύθερες συνειδήσεις.
Συνειδήσεις που θα ανθίσουν μετά από χρόνια, ακόμα κι αν εμείς δεν θα είμαστε πια
κοντά για να το δούμε. Αυτό είναι το δικό μας «Όχι» στο σκοτάδι, αυτή είναι η δική
μας προσφορά στο μέλλον.
Γιατί, όπως μας θυμίζει ο Γιάννης Ρίτσος στη «Ρωμιοσύνη»:
«Αυτά τα δέντρα δε βολεύονται με λιγότερο ουρανό,
αυτές οι πέτρες δε βολεύονται κάτω απ' τα ξένα βήματα,
αυτά τα πρόσωπα δε βολεύονται παρά μόνο στον ήλιο,
αυτές οι καρδιές δε βολεύονται παρά μόνο στο δίκιο.»
Ας συνεχίσουμε να χτίζουμε αυτόν τον ναό του δικαίου και της ανθρωπιάς.
Χρόνια πολλά σε όλους!
Χρόνια πολλά στην Ελλάδα!».
