Tο Πανεπιστήμιο υπήρξε και συνεχίζει να είναι ιστορικά πεδίο ταξικών αγώνων και ιδεολογικών αντιπαραθέσεων. Στις μέρες μας το πανεπιστήμιο μετασχηματίζεται δραματικά και με γρήγορους ρυθμούς.
Στο σύγχρονο πανεπιστήμιο, το ανθρώπινο κεφάλαιο–διδάσκοντες και διδασκόμενοι– αποκτά «προστιθέμενη αξία» σύμφωνα με τους κανόνες της αγοράς. Η χρηματοδότηση των δραστηριοτήτων του εξαρτάται πλέον από εξωπανεπιστημιακούς οικονομικούς δείκτες, λειτουργώντας ως εργαλείο ελέγχου και ιδεολογικής χειραγώγησης σε βάρος της όποιας ακαδημαϊκής ελευθερίας, ακόμα και των συνταγματικών υποχρεώσεων του κράτους. Η διδακτική και ερευνητική παραγωγή αποτιμάται με βάση την οικονομική της απόδοση.
Αυτό είναι το «Πανεπιστήμιο της Αγοράς».
Η διεθνής εικόνα είναι αποκαλυπτική. Από τη μία πλευρά, ένα μεγάλο πανεπιστήμιο ανακοινώνει εκατοντάδες εφευρέσεις, πατέντες και συμφωνίες εμπορικής αξιοποίησης. Από την άλλη, τμήματα ανθρωπιστικών επιστημών κλείνουν, μαθήματα συμπτύσσονται, εργαστήρια υποχρηματοδοτούνται, φοιτητές δυσκολεύονται να εξασφαλίσουν στέγη και νέοι ερευνητές εργάζονται με προσωρινές συμβάσεις. Αυτά τα δύο φαινόμενα δεν είναι άσχετα. Αποκαλύπτουν μια αξιολογική κλίμακα που αφορά το: ποια γνώση θεωρείται χρήσιμη, ποια έρευνα χρηματοδοτείται, ποιος αποφασίζει και με ποιο κριτήριο.
Το Πανεπιστήμιο δεν μπορεί να κατανοηθεί αν το εξετάσουμε μόνο ως εκπαιδευτικό οργανισμό. Το πανεπιστήμιο είναι ταυτόχρονα μορφωτικός, επιστημονικός, κοινωνικός, οικονομικός και πολιτικός θεσμός. Η ιστορία του είναι ιστορία αγώνων για τη γνώση: για το ποιος έχει πρόσβαση σε αυτήν, ποιος την παράγει, ποιος την ελέγχει, ποιος την ιδιοποιείται και ποιον σκοπό υπηρετεί.
Το προς απάντηση ερώτημα είναι επομένως βαθιά πολιτικό: η πορεία προς το Πανεπιστήμιο της Αγοράς είναι αναπόφευκτη ή μπορεί να ανατραπεί; Και, αν μπορεί, προς ποια κατεύθυνση;
Όσοι επιδιώκουμε να υπερασπιστούμε τη γνώση ως συλλογικά προστατευόμενο κοινό αγαθό, πρέπει πρώτα να κατανοήσουμε σε βάθος και στη συνέχεια να αποκαλύψουμε τα μέσα, τις διαδικασίες και τις κοινωνικές δυνάμεις, που σκόπιμα την αναδιοργανώνουν διαρκώς και τη χρησιμοποιούν ως αντικείμενο ανταγωνισμού, εμπορευματοποίησης, οικονομικής συσσώρευσης και στρατιωτικής ισχύος. Η υπεράσπιση της γνώσης, δεν ξεκινά ούτε με τη νοσταλγία για παλαιότερα πανεπιστήμια, ούτε με αφηρημένα θεσμικά σχέδια, αλλά με την κριτική κατανόηση των σκοπιμοτήτων και των συνεπακόλουθων αντιφάσεων, που οδήγησαν στο σύγχρονο πανεπιστήμιο της Αγοράς: μια θεσμική δομή μέσω της οποίας η παραγωγή γνώσης, η πνευματική εργασία, η διακυβέρνηση, η πιστοποίηση και η χρηματοδότηση αναδιοργανώνονται σύμφωνα με τις επιταγές του ανταγωνισμού, της αγοραίας αποτίμησης και κεφαλαιακής συσσώρευσης.
Μια πολιτική οικονομία του Πανεπιστημίου δεν υποστηρίζει ότι κάθε επιστημονική ιδέα υπαγορεύεται άμεσα από μια επιχείρηση ή μια κυβέρνηση. Η επιστήμη διαθέτει δικές της μεθόδους, εσωτερικές διαμάχες και σχετική αυτονομία. Ακριβώς γι’ αυτό έχει σημασία να εξετάζουμε τους όρους μέσα στους οποίους εργάζονται οι επιστήμονες.
Η έννοια της κοινωνικής οργάνωσης της γνώσης μας επιτρέπει επίσης να δούμε την αθέατη πλευρά της πανεπιστημιακής εργασίας. Πίσω από μια δημοσίευση ή ένα μάθημα βρίσκονται τεχνικοί, διοικητικοί, βιβλιοθηκονόμοι, συμβασιούχοι διδάσκοντες, υποψήφιοι διδάκτορες και εργαζόμενοι στη φροντίδα των ανθρώπων και των υποδομών. Όταν η εργασία αυτή γίνεται επισφαλής ή αόρατη, η παραγωγή της γνώσης δεν μένει ανεπηρέαστη. Η πανεπιστημιακή ιεραρχία στηρίζεται συχνά σε άνισα κατανεμημένο χρόνο, ασφάλεια και αναγνώριση.
Η αυτονομία, η ακαδημαϊκή ελευθερία και η έρευνα δεν υπήρξαν φυσικές ιδιότητες του θεσμού. Αποτέλεσαν ασταθείς κατακτήσεις μέσα σε ένα Πανεπιστήμιο που ταυτόχρονα υπηρετούσε κρατικές, ταξικές και παραγωγικές ανάγκες.
Η ιστορική αναδρομή αποκαλύπτει και κάτι ακόμη: η διεύρυνση της πρόσβασης δεν υπήρξε αυτόματη συνέπεια της εξέλιξης των ιδεών. Για αιώνες, η δυνατότητα να σπουδάσει κανείς εξαρτιόταν από φύλο, τάξη, θρησκεία και περιουσία.
Όταν σήμερα μιλάμε για ισότητα, δεν αρκεί να ανοίξει τυπικά η πόρτα. Πρέπει να εξετάζουμε ποιος διαθέτει χρόνο, στέγη, εισόδημα και κοινωνική υποστήριξη για να περάσει αυτή την πόρτα και να ολοκληρώσει τις σπουδές του.
Στον ακαδημαϊκό χώρο, το Πανεπιστήμιο της Αγοράς αναζητά κερδοφορία και από τη μεταφορά της γνώσης, από τη μαθησιακή διαδικασία. Ο φοιτητής αντιμετωπίζεται όλο και περισσότερο ως πελάτης και ταυτόχρονα ως μελλοντικό ανθρώπινο κεφάλαιο. Το πρόγραμμα σπουδών γίνεται προϊόν. Το πτυχίο παρουσιάζεται ως ατομική επένδυση. Ο διδάσκων μετατρέπεται σε πάροχο εκπαιδευτικών υπηρεσιών, ο ερευνητής σε διαχειριστή έργων και ο πρύτανης σε μάνατζερ ενός οργανισμού που ανταγωνίζεται για πόρους, κατατάξεις και μερίδιο αγοράς.
Η έρευνα αξιολογείται όχι μόνο με βάση την επιστημονική της ποιότητα, αλλά με δείκτες: αριθμούς δημοσιεύσεων, αναφορών, πατεντών, χρηματοδοτήσεων και συνεργασιών. Οι δείκτες δεν είναι ουδέτερα εργαλεία. Όταν μετατρέπονται σε σκοπό, επηρεάζουν τι ερευνάται, με ποιον ρυθμό, με ποια μέθοδο και με ποια δυνατότητα αποτυχίας ή αμφισβήτησης. Η επιστήμη χρειάζεται χρόνο: χρόνο για να διατυπωθεί σωστά ένα ερώτημα, να αποτύχει ένα πείραμα, να ελεγχθεί ένα αποτέλεσμα, να επαναληφθεί μια μέτρηση, να αναθεωρηθεί μια θεωρία. Η αγορά απαιτεί ταχύτητα: γρήγορο αποτέλεσμα, άμεση χρησιμότητα, πρόβλεψη απόδοσης. Η σύγκρουση αυτή δεν είναι απλώς σύγκρουση ανάμεσα σε αργούς και γρήγορους ανθρώπους. Είναι σύγκρουση ανάμεσα στον χρόνο που απαιτεί η γνώση και στον χρόνο που επιβάλλει η κερδοφορία.
Από εδώ προκύπτουν τα σκουπίδια του fast track Πανεπιστημίου: κατακερματισμένες δημοσιεύσεις, πίεση για εντυπωσιακά αποτελέσματα, ανασφάλεια των νέων ερευνητών, προτεραιότητα σε θέματα που χρηματοδοτούνται και υποχώρηση της Βασικής Έρευνας. Κάθε εφαρμοσμένη έρευνα δεν είναι ύποπτη ούτε κάθε συνεργασία είναι καταδικαστέα. Το ερώτημα είναι ποιος θέτει την ατζέντα και ποιος καρπώνεται το αποτέλεσμα.
Το ίδιο ισχύει για την τεχνολογία και την τεχνητή νοημοσύνη. Το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι αν η τεχνολογία είναι καλή ή κακή. Είναι ποιος την ελέγχει, σε ποια δεδομένα στηρίζεται, ποιες μορφές εργασίας αντικαθιστά ή εντατικοποιεί, ποιες αποφάσεις αυτοματοποιεί και προς όφελος ποιων κοινωνικών δυνάμεων.
Η εμπορευματοποίηση δεν περιορίζεται στο αποτέλεσμα της έρευνας. Επεκτείνεται στο ίδιο το επιστημονικό κύρος. Οι διεθνείς κατατάξεις μετατρέπουν σύνθετες εκπαιδευτικές λειτουργίες σε έναν αριθμό. Τα περιοδικά και οι βάσεις δεδομένων συγκεντρώνουν δύναμη πάνω στη διάδοση της γνώσης. Η προβολή ενός ιδρύματος και η προσέλκυση φοιτητών αντιμετωπίζονται ως επένδυση μάρκετινγκ. Έτσι, η φήμη γίνεται κεφάλαιο και η συνεργασία συνυπάρχει με έναν διαρκή ανταγωνισμό όλων εναντίον όλων.
Η λογική αυτή παράγει άνισες ταχύτητες. Λίγα ιδρύματα συγκεντρώνουν πόρους, υποδομές και αναγνωρισιμότητα, ενώ τα υπόλοιπα πιέζονται να περικόψουν αντικείμενα που δεν προσελκύουν χρηματοδότηση. Στο εσωτερικό του ίδιου ιδρύματος, ορισμένα εργαστήρια λειτουργούν ως εύπορες νησίδες και άλλα αδυνατούν να καλύψουν στοιχειώδεις ανάγκες. Ορισμένοι πανεπιστημιακοί αποκτούν πρόσβαση σε έργα και αμοιβές, ενώ άλλοι επωμίζονται μεγάλο μέρος της διδασκαλίας και της διοικητικής εργασίας. Στα αμερικανικά πανεπιστήμια. η ετήσια κρατική και στρατιωτικο-βιομηχανική χρηματοδότηση της έρευνας, για την εξυπηρέτηση των ιμπεριαλιστικών πολέμων των Η.Π.Α., είναι της τάξης των δισεκατομμυρίων δολαρίων, επιτρέποντας στα ελίτ πανεπιστήμια, προσδίδοντάς τους οικονομικούς πόρους και φήμη, να προσελκύουν εξαιρετικούς επιστήμονες και να αναπτύσσουν προηγμένη έρευνα.
Η έννοια της αριστείας χρησιμοποιείται συχνά για να νομιμοποιήσει αυτή την ανισότητα. Η επιστημονική αριστεία είναι ασφαλώς επιθυμητή όταν σημαίνει αυστηρή μέθοδο, πρωτότυπη σκέψη και κοινωνική ευθύνη. Αλλά όταν μετριέται αποκλειστικά με την ικανότητα προσέλκυσης πόρων, μετατρέπεται σε μηχανισμό αναπαραγωγής του πλεονεκτήματος: εκείνος που έχει ήδη εργαστήριο, δίκτυο και χρόνο κερδίζει περισσότερη χρηματοδότηση και έπειτα παρουσιάζεται ως φυσικά ανώτερος.
Αξίζει εδώ να ξεκαθαρίσουμε τι σημαίνει Βασική Έρευνα. Δεν είναι έρευνα χωρίς κοινωνική χρησιμότητα. Είναι έρευνα της οποίας η χρησιμότητα δεν μπορεί να προβλεφθεί και να τιμολογηθεί εκ των προτέρων. Μεγάλες επιστημονικές και τεχνολογικές αλλαγές στηρίχθηκαν σε ερωτήματα που, όταν διατυπώθηκαν, δεν υπόσχονταν άμεση εμπορική απόδοση. Μια κοινωνία που χρηματοδοτεί μόνο το προβλέψιμο περιορίζει τη δυνατότητά της να ανακαλύψει το πραγματικά νέο.
Η Ελληνική Περίπτωση
Η πορεία του Ελληνικού πανεπιστημιακού θεσμού δεν αποτελεί απλό αντίγραφο της δυτικοευρωπαϊκής ή της αμερικανικής. Το ελληνικό Πανεπιστήμιο συγκροτήθηκε σε ένα κράτος με καθυστερημένη καπιταλιστική ανάπτυξη, ισχυρή κρατική εξάρτηση και διαφορετική ιστορική σχέση με την Αναγέννηση, τον Διαφωτισμό και τη βιομηχανική ανάπτυξη. Γι’ αυτό και η πορεία προς το Πανεπιστήμιο της Αγοράς ήταν άνιση, αντιφατική και συχνά γκροτέσκα.
Η Μεταπολίτευση άνοιξε μια περίοδο εκδημοκρατισμού. Ο νόμος 1268 του 1982 διεύρυνε τη συμμετοχή, κατάργησε την έδρα και αναγνώρισε συλλογικές λειτουργίες που είχαν διεκδικηθεί μέσα από αγώνες. Δεν έλυσε όλες τις αντιφάσεις ούτε αποδέσμευσε το Πανεπιστήμιο από το κράτος και τις κυρίαρχες κοινωνικές σχέσεις. Αποτέλεσε, όμως, μια δημοκρατική κατάκτηση, η οποία σύντομα απαξιώθηκε ακόμα και από τον πολιτικό χώρο που τις εισήγαγε.
Οι μεταγενέστερες παρεμβάσεις κινήθηκαν σταδιακά προς την αντίθετη κατεύθυνση: αξιολόγηση συνδεδεμένη με χρηματοδότηση, πιστωτικές μονάδες και κατακερματισμός σπουδών, μεταπτυχιακά με δίδακτρα, επιχειρηματικές δομές, διοικητικός συγκεντρωτισμός, Συμβούλια Διοίκησης, περιορισμός της συλλογικής συμμετοχής και ενίσχυση της πειθαρχίας. Οι διαφορετικές κυβερνήσεις δεν ακολούθησαν ταυτόσημες πολιτικές, αλλά η βασική κατεύθυνση προς την προσαρμογή στις επιλογές της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της αγοράς απέκτησε συνέχεια.
Η άναρχη γεωγραφική επέκταση τμημάτων, χωρίς σταθερή χρηματοδότηση, προσωπικό και υποδομές, χρησιμοποιήθηκε συχνά ως εργαλείο τοπικής πολιτικής αντί να εντάσσεται σε έναν επιστημονικό και κοινωνικό σχεδιασμό. Τα προγράμματα σπουδών διασπάστηκαν. Η επαγγελματική ειδίκευση μετατοπίστηκε προς πληρωμένα μεταπτυχιακά και πιστοποιήσεις. Οι ανθρωπιστικές επιστήμες πιέστηκαν επειδή δεν αποδίδουν άμεσα εμπορεύσιμα αποτελέσματα.
Ταυτόχρονα, η κρατική υποχρηματοδότηση δεν οδηγεί απλώς σε λιγότερους πόρους. Μεταβάλλει τη συμπεριφορά των ιδρυμάτων. Όταν το Πανεπιστήμιο αναγκάζεται να αναζητά συνεχώς εξωτερική χρηματοδότηση, οι ερευνητικές προτεραιότητες προσαρμόζονται στον χρηματοδότη. Όταν οι φοιτητικές ανάγκες αντιμετωπίζονται ως ατομικό κόστος, η κοινωνική προέλευση επανέρχεται ως καθοριστικός παράγοντας για το ποιος μπορεί να σπουδάσει απερίσπαστα.
Η θεσμοθέτηση ιδιωτικών ή αποκαλούμενων μη κρατικών πανεπιστημιακών δομών δεν λειτουργεί απλώς προσθετικά προς το δημόσιο σύστημα. Ενισχύει την αντίληψη ότι η Ανώτατη Εκπαίδευση είναι αγορά υπηρεσιών, όπου τα ιδρύματα ανταγωνίζονται για φοιτητές, δίδακτρα, κύρος και χρηματοδότηση. Έτσι, το δημόσιο Πανεπιστήμιο ωθείται να μιμηθεί τη λειτουργία της επιχείρησης ακριβώς τη στιγμή που χρειάζεται να υπερασπιστεί τον κοινωνικό του ρόλο.
Το αποτέλεσμα είναι μια διπλή μεταβολή. Από τη μία, συρρικνώνεται ο δημοκρατικός χώρος μέσα στο Πανεπιστήμιο. Από την άλλη, διευρύνεται ο επιχειρηματικός χώρος. Η διοίκηση απομακρύνεται από τη συλλογική πανεπιστημιακή κοινότητα, ενώ η αγορά πλησιάζει όλο και περισσότερο στο πρόγραμμα σπουδών, στην έρευνα και στην πιστοποίηση.
Για να αντιληφθούμε το πολιτικό βάθος αυτής της μεταβολής, αρκεί να θυμηθούμε ότι ο έλεγχος του Πανεπιστημίου συνδέθηκε ιστορικά με τον έλεγχο της νεολαίας και της διανόησης. Σε διαφορετικές περιόδους, οι πειθαρχικοί κανονισμοί, η αστυνόμευση, οι αποκλεισμοί και η καταστολή παρουσιάστηκαν ως μέτρα εύρυθμης λειτουργίας. Η ορολογία αλλάζει, αλλά το ερώτημα παραμένει: θεωρείται ο φοιτητής ενεργό πολιτικό και ακαδημαϊκό υποκείμενο ή αντικείμενο διοικητικής διαχείρισης;
Δεν αρκεί, επομένως, να καταγγέλλουμε κάθε αλλαγή ως εξωτερική επιβολή. Χρειάζεται και αυτοκριτική. Η αδιαφάνεια, οι προσωπικές στρατηγικές, οι πελατειακές σχέσεις και η απομάκρυνση ενός μέρους του ΔΕΠ από τη διδασκαλία αποδυναμώνουν τη συλλογική υπεράσπιση του δημόσιου Πανεπιστημίου. Η αγορά εκμεταλλεύεται υπαρκτές δυσλειτουργίες και παρουσιάζει την επιχειρηματική διοίκηση ως μοναδική λύση. Η απάντηση δεν είναι η άρνηση των προβλημάτων, αλλά η δημοκρατική αγωνιστική αντιμετώπισή τους.
Η ελληνική περίπτωση αναδεικνύει έτσι μια κεντρική αντίφαση. Το δημόσιο Πανεπιστήμιο άνοιξε δρόμους μόρφωσης σε ευρύτερα κοινωνικά στρώματα και δημιούργησε αξιόλογη έρευνα παρά τις ελλείψεις του. Ταυτόχρονα, η επέκτασή του δεν στηρίχθηκε πάντοτε στον αναγκαίο σχεδιασμό και στους αντίστοιχους πόρους. Αυτή η αντίφαση χρησιμοποιείται σήμερα για να εμφανιστεί η εμπορευματοποίηση ως θεραπεία, ενώ στην πραγματικότητα απειλεί να μετατρέψει την κοινωνική κατάκτηση σε ταξικά διαφοροποιημένη υπηρεσία.
Η κριτική δεν έχει αξία αν καταλήγει στην παραίτηση. Αντίθετα οφείλουμε να σκεφτούμε το Πανεπιστήμιο σε σχέση με τις πραγματικές κοινωνικές ανάγκες και τις δυνατότητες της εποχής μας, στη βάση συγκεκριμένων αρχών:
Πρώτη αρχή είναι ότι η γνώση αποτελεί κοινωνικό αγαθό. Αυτό σημαίνει δημόσια και δωρεάν Ανώτατη Εκπαίδευση, σταθερή κρατική χρηματοδότηση, ελεύθερη πρόσβαση στα αποτελέσματα της δημόσια χρηματοδοτούμενης έρευνας και αποκλεισμό της εμπορευματοποίησης των βασικών εκπαιδευτικών λειτουργιών.
Δεύτερη αρχή είναι η ενότητα διδασκαλίας και έρευνας. Το Πανεπιστήμιο δεν πρέπει να χωριστεί σε λίγα ερευνητικά κέντρα αριστείας και σε μαζικούς χώρους φθηνής κατάρτισης. Κάθε φοιτητής έχει δικαίωμα να έρχεται σε επαφή με την επιστημονική έρευνα και κάθε διδάσκων χρειάζεται χρόνο και υποδομές για να ερευνά και να διδάσκει.
Τρίτη αρχή είναι η επιστημονική πληρότητα των προγραμμάτων σπουδών. Το πρώτο πτυχίο πρέπει να προσφέρει ολοκληρωμένη γνώση και σαφή επαγγελματικά δικαιώματα. Η εξειδίκευση δεν μπορεί να χρησιμοποιείται ως πρόσχημα για να αφαιρείται βασική ύλη από τις προπτυχιακές σπουδές και να πωλείται αργότερα ως μεταπτυχιακό προϊόν.
Τέταρτη αρχή είναι η ισότιμη προστασία όλων των επιστημονικών πεδίων. Η βασική έρευνα και οι ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες δεν είναι περιττές επειδή δεν παράγουν άμεσα πατέντες. Χωρίς αυτές, η κοινωνία χάνει τη δυνατότητα να κατανοεί τον εαυτό της, να ελέγχει κριτικά την τεχνολογία και να διαμορφώνει συλλογικούς σκοπούς.
Πέμπτη αρχή είναι η δημοκρατική αυτοδιοίκηση. Οι αποφάσεις για τη διδασκαλία, την έρευνα, τη διοίκηση και τη διαχείριση των πόρων πρέπει να λαμβάνονται από συλλογικά, αιρετά και ελέγξιμα όργανα της πανεπιστημιακής κοινότητας. Η συμμετοχή των φοιτητών δεν είναι διακοσμητική. Είναι μέρος της εκπαιδευτικής και δημοκρατικής λειτουργίας του Πανεπιστημίου.
Έκτη αρχή είναι η αξιοπρεπής εργασία. Μόνιμο προσωπικό, πλήρης απασχόληση, επαρκείς αμοιβές και κατάργηση της εκμετάλλευσης νέων ερευνητών και μεταπτυχιακών φοιτητών. Δεν μπορεί να υπάρξει ελεύθερη επιστημονική εργασία μέσα στη διαρκή ανασφάλεια.
Έβδομη αρχή είναι η καθολική φοιτητική μέριμνα: δωρεάν σίτιση, επαρκής στέγαση, συγγράμματα, μεταφορές, υποτροφίες, υποδομές, βιβλιοθήκες, εργαστήρια, αθλητισμός, πολιτισμός και υπηρεσίες κοινωνικής φροντίδας. Αυτά δεν αποτελούν παροχές πολυτελείας. Είναι οι υλικές προϋποθέσεις της ισότιμης συμμετοχής στη γνώση.
Οι αρχές αυτές δεν συνιστούν ένα τεχνικό σχέδιο που μπορεί να εφαρμοστεί ανεξάρτητα από την κοινωνία. Απαιτούν αλλαγή προτεραιοτήτων, συσχετισμών και εξουσίας. Η δημοκρατική αναδιοργάνωση της γνώσης προϋποθέτει συλλογικό έλεγχο πάνω στους σκοπούς της παραγωγής και της επιστήμης.
Η δημόσια χρηματοδότηση πρέπει να είναι επαρκής, σταθερή και δημοκρατικά ελεγχόμενη. Δεν αρκεί να αυξηθεί ένα κονδύλι αν η κατανομή του βασίζεται στον ανταγωνισμό και σε δείκτες που ενισχύουν τους ήδη ισχυρούς. Χρειάζεται σχεδιασμός που να εξασφαλίζει τη βιωσιμότητα όλων των αναγκαίων επιστημονικών πεδίων, να καλύπτει τις ανάγκες των περιφερειακών ιδρυμάτων και να προστατεύει την έρευνα που δεν υπόσχεται άμεσο κέρδος.
Η αξιολόγηση, επίσης, δεν πρέπει να ταυτίζεται με την πειθαρχία της αγοράς. Η επιστημονική κοινότητα οφείλει να ελέγχει αυστηρά την ποιότητα της διδασκαλίας και της έρευνας, αλλά με κριτήρια επιστημονικά, κοινωνικά και συλλογικά διαμορφωμένα. Η αξιολόγηση πρέπει να εντοπίζει ανάγκες και να οδηγεί σε στήριξη, όχι να λειτουργεί ως μηχανισμός κατάταξης, τιμωρίας και περικοπής πόρων.
Ένα δημοκρατικό Πανεπιστήμιο χρειάζεται και ουσιαστική λογοδοσία. Αυτοδιοίκηση δεν σημαίνει απουσία ελέγχου. Σημαίνει έλεγχο από διαφανή, αιρετά και ανακλητά συλλογικά όργανα, δημόσιες αποφάσεις και δυνατότητα συμμετοχής όλων των κατηγοριών εργαζομένων και φοιτητών. Η κοινωνική λογοδοσία διαφέρει ριζικά από τη λογοδοσία στον χορηγό ή στον δείκτη κατάταξης.
Οι βιβλιοθήκες, τα εργαστήρια, η σίτιση, η στέγαση, οι μεταφορές και η πολιτιστική ζωή δεν είναι περιφερειακές υπηρεσίες γύρω από το πραγματικό Πανεπιστήμιο. Αποτελούν το Πανεπιστήμιο. Χωρίς αυτές, η διδασκαλία γίνεται τυπική διαδικασία και η πρόσβαση στη γνώση εξαρτάται από το οικογενειακό εισόδημα. Η υπεράσπιση του δημόσιου χαρακτήρα πρέπει να γίνεται ορατή στην καθημερινή ποιότητα της φοιτητικής ζωής.
Τέλος, η σύνδεση του Πανεπιστημίου με την κοινωνία να οργανώνεται μέσα από δημόσια ερευνητικά κέντρα, κοινωνικούς φορείς, νοσοκομεία, σχολεία, τοπικές κοινότητες, εργατικά σωματεία και συλλογικές ανάγκες. Η πρακτική εφαρμογή της γνώσης να υπηρετεί τη δημόσια υγεία, την προστασία του περιβάλλοντος, τον πολιτισμό, τη βελτίωση της εργασίας και τη λαϊκή ευημερία.
Αν αποδεχθούμε τη σημερινή πορεία ως μονόδρομο, το Πανεπιστήμιο της Αγοράς θα παγιωθεί ως κανονικότητα: η γνώση θα αξιολογείται από την τιμή της, ο φοιτητής από την αγοραστική και εργασιακή του προσαρμοστικότητα, ο ερευνητής από την ικανότητά του να προσελκύει χρηματοδότηση και το ίδρυμα από τη θέση του στην κατάταξη.
Αν, αντίθετα, κατανοήσουμε ότι αυτή η πορεία αποτελεί ιστορική και πολιτική επιλογή, τότε μπορούμε να την αμφισβητήσουμε. Όχι μόνο αμυντικά, για να σώσουμε ό,τι απέμεινε, αλλά δημιουργικά: για να οργανώσουμε τη γνώση ως κοινωνικό αγαθό, την επιστημονική εργασία ως ελεύθερη συλλογική δραστηριότητα και το Πανεπιστήμιο ως δημοκρατικό θεσμό στην υπηρεσία των πραγματικών κοινωνικών αναγκών.
Η απάντηση δεν θα δοθεί μόνο σε υπουργικά γραφεία ή σε διοικητικά συμβούλια. Θα δοθεί στα αμφιθέατρα, στα εργαστήρια, στις βιβλιοθήκες, στους συλλόγους φοιτητών και εργαζομένων, και στους κοινωνικούς αγώνες.
Θα δοθεί από εκείνους που αρνούνται να θεωρήσουν τη γνώση εμπόρευμα και την εκπαίδευση ατομική επένδυση.
Γ. Π. Τριμπέρης
Ομότιμος καθηγητής Τμ. Φυσικής ΕΚΠΑ
