Τοξική σχολική κουλτούρα είναι ένα περιβάλλον στο οποίο κυριαρχούν η καχυποψία, ο κυνισμός, η εχθρότητα, η απομόνωση και οι εσωτερικές διαιρέσεις. Ακόμη και οι καλοπροαίρετες συμπεριφορές αντιμετωπίζονται με δυσπιστία, καθώς αποδίδονται σε κρυφά προσωπικά κίνητρα. Οι αρνητικές αυτές σχέσεις διαβρώνουν την εμπιστοσύνη και αποδυναμώνουν την ενεργητικότητα, τα κίνητρα και τη δέσμευση τόσο των εκπαιδευτικών όσο και των μαθητών [Οι Terrence Deal και Kent Peterson, στο βιβλίο τους Shaping School Culture (2016), αφιερώνουν ένα ολόκληρο κεφάλαιο στις «τοξικές σχολικές κουλτούρες» (Transforming Toxic Cultures)].
Η τοξικότητα δεν αποτελεί απλώς πρόβλημα ορισμένων «δύσκολων» ανθρώπων, αλλά χαρακτηριστικό της κουλτούρας ενός οργανισμού.
Όταν ο συνάδελφος γίνεται αντίπαλος
Σε ένα τοξικό σχολείο, η συνεργασία αντικαθίσταται από την καχυποψία. Δημιουργούνται κλειστές ομάδες, οι πρωτοβουλίες αντιμετωπίζονται με δυσπιστία και οι καλοπροαίρετες προσπάθειες ερμηνεύονται ως κινήσεις προσωπικής προβολής. Υπαινιγμοί, κουτσομπολιά, αντιπαραθέσεις και αποκλεισμοί διαμορφώνουν μια καθημερινότητα στην οποία ο εκπαιδευτικός λειτουργεί αμυντικά αντί να αισθάνεται μέλος μιας παιδαγωγικής κοινότητας.
Η τοξικότητα, όμως, δεν μένει στο γραφείο των εκπαιδευτικών. Επηρεάζει ολόκληρη τη σχολική ζωή.
Όταν η αξιολόγηση ενισχύει τον ανταγωνισμό
Η τοξικότητα δεν δημιουργείται μόνο από τις προσωπικές συμπεριφορές. Μπορεί να ενισχυθεί και από τον τρόπο οργάνωσης και διοίκησης του σχολείου.
Ιδιαίτερα όταν η αξιολόγηση συνδέεται με ατομικές κατατάξεις, συγκρίσεις επιδόσεων, ανταγωνισμό για θέσεις ή επιβραβεύσεις, υπάρχει ο κίνδυνος να μετατρέψει τους συναδέλφους σε ανταγωνιστές. Η ανταλλαγή εμπειριών και διδακτικών πρακτικών μπορεί να υποχωρήσει μπροστά στην ανάγκη ατομικής διάκρισης, ενώ η αποτυχία ή η δυσκολία να αντιμετωπίζεται ως προσωπική αδυναμία που πρέπει να αποκρυφτεί.
Όταν οι σχέσεις σχολείου και γονέων γίνονται συγκρουσιακές
Η τοξικότητα μπορεί, σε ορισμένες περιπτώσεις, να επεκταθεί στις σχέσεις μεταξύ σχολείου και γονέων, αλλά και μεταξύ των ίδιων των γονέων. Διαφωνίες για τη βαθμολογία, τη συμπεριφορά των παιδιών ή τις αποφάσεις του σχολείου ενδέχεται να εξελιχθούν σε προσωπικές αντιπαραθέσεις, ιδιαίτερα όταν απουσιάζουν η εμπιστοσύνη και ο ουσιαστικός διάλογος.
Σε τέτοιες περιπτώσεις, ορισμένοι γονείς μπορεί να αντιμετωπίζουν τον εκπαιδευτικό περισσότερο ως πάροχο υπηρεσιών παρά ως συνεργάτη στην εκπαίδευση του παιδιού. Αντίστοιχα, η αμυντική ή απαξιωτική στάση ενός σχολείου απέναντι στους γονείς μπορεί να ενισχύσει την καχυποψία.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι διαφωνίες των γονέων με το σχολείο αποτελούν ένδειξη τοξικότητας. Η κριτική και η διεκδίκηση είναι θεμιτά στοιχεία της σχολικής ζωής. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν οι διαφωνίες μετατρέπονται σε συστηματική εχθρότητα, προσωπική απαξίωση και αμοιβαία δυσπιστία.
Η τοξικότητα δεν είναι μόνο ατομικό πρόβλημα
Θα ήταν λάθος να αποδώσουμε αυτές τις συμπεριφορές αποκλειστικά στον χαρακτήρα των ανθρώπων. Η συνεχής πίεση, η γραφειοκρατία, ο ανταγωνισμός, οι ιεραρχικές σχέσεις και η απουσία ουσιαστικής συμμετοχής στις αποφάσεις μπορούν να ευνοήσουν τη δημιουργία συγκρουσιακών σχέσεων.
Η σχολική κουλτούρα διαμορφώνεται όχι μόνο από τους κανονισμούς, αλλά και από τις καθημερινές συμπεριφορές: πώς μιλάμε για έναν συνάδελφο, πώς αντιμετωπίζουμε τη διαφωνία, πώς υποδεχόμαστε έναν νέο εκπαιδευτικό και πώς αντιδρούμε στην κριτική.
Οι Deal και Peterson υποστηρίζουν ότι η αλλαγή μιας τοξικής σχολικής κουλτούρας απαιτεί αποκατάσταση της εμπιστοσύνης, ενίσχυση της συνεργασίας και ανασυγκρότηση των κοινών αξιών. Δεν αρκούν οι διοικητικές εντολές.
Ένα υγιές σχολείο δεν είναι ένα σχολείο χωρίς διαφωνίες. Είναι ένα σχολείο στο οποίο η διαφωνία δεν μετατρέπεται σε προσωπική εχθρότητα και η κριτική σε συστηματική υπονόμευση.
Το ερώτημα, τελικά, δεν είναι μόνο τι μαθαίνουν οι μαθητές μέσα στις αίθουσες διδασκαλίας, αλλά και τι μαθαίνουν από τις σχέσεις των ενηλίκων γύρω τους.
