Μια διευθύντρια νηπιαγωγείου δέχεται επίθεση από γονέα. Ένας εκπαιδευτικός καταλήγει στο νοσοκομείο έπειτα από ξυλοδαρμό. Μαθητές επιτίθενται σε συμμαθητή τους και, όταν ο εκπαιδευτικός παρεμβαίνει, στρέφονται εναντίον του.
Οι ειδήσεις διαδέχονται η μία την άλλη.
Και ίσως το εύκολο είναι να τις αντιμετωπίσουμε ως μεμονωμένα περιστατικά: ένας οξύθυμος γονέας εδώ, ένας βίαιος μαθητής εκεί, μια ακραία οικογένεια παραπέρα.
Φοβάμαι ότι έτσι χάνουμε τη μεγάλη εικόνα.
Γιατί η βία εναντίον του εκπαιδευτικού δεν αφορά μόνο τον εκπαιδευτικό. Αφορά τη θέση που έχουμε αποφασίσει να δώσουμε στη γνώση, στο σχολείο, στον θεσμό και τελικά στο ίδιο το όριο.
Ζούμε σε μια κοινωνία που βρίσκεται υπό πίεση. Οικογένειες αγωνιούν για το ενοίκιο, το ρεύμα, το σούπερ μάρκετ, τις σπουδές των παιδιών τους. Άνθρωποι που πριν από μερικά χρόνια θεωρούσαν αυτονόητο ένα επίπεδο ζωής ανακαλύπτουν ότι πρέπει να υπολογίζουν ξανά τα στοιχειώδη.
Η οικονομική δυσπραγία, βέβαια, δεν μετατρέπει αυτομάτως τον άνθρωπο σε βίαιο. Ούτε μπορεί ποτέ να αποτελέσει άλλοθι για τη βία. Δημιουργεί όμως πίεση. Και όταν η πίεση συναντήσει μια κοινωνία με εξασθενημένα όρια, η οργή αναζητεί συχνά τον πλησιέστερο και ασφαλέστερο στόχο.
Και ο εκπαιδευτικός είναι εκεί.
Κάθε μέρα.
Διαθέσιμος.
Ορατός.
Και σχεδόν πάντοτε άοπλος απέναντι στην απαίτηση του καθενός.
Ο γονέας απαιτεί τον βαθμό. Ο μαθητής απαιτεί να μην υπάρξει συνέπεια. Η διοίκηση απαιτεί να συμπληρωθεί ακόμη μία πλατφόρμα. Το Υπουργείο απαιτεί ακόμη μία δράση, ακόμη μία έκθεση, ακόμη μία αξιολόγηση, ακόμη μία διαδικασία.
Και η κοινωνία απαιτεί από το σχολείο να λύσει σχεδόν τα πάντα.
Να μορφώσει. Να κοινωνικοποιήσει. Να αντιμετωπίσει τη βία. Να προλάβει το bullying. Να εντοπίσει ψυχολογικά προβλήματα. Να ενσωματώσει την τεχνολογία. Να εκπαιδεύσει για την οδική ασφάλεια, το περιβάλλον, τη διατροφή, τη σεξουαλική αγωγή, τον ψηφιακό κόσμο, την πολιτική προστασία. Να καλύψει, πολλές φορές, ακόμη και όσα δεν κατάφερε να κάνει η οικογένεια ή η κοινωνία.
Και όλα αυτά, συχνά, χωρίς τους αντίστοιχους ανθρώπους, χρόνο και υποστηρικτικές δομές.
Κάπου εδώ υπάρχει μια τεράστια αντίφαση.
Όσο περισσότερα απαιτούμε από τον εκπαιδευτικό, τόσο λιγότερο φαίνεται να αναγνωρίζουμε την αξία του. Και αυτό δεν είναι απλώς αίσθηση των εκπαιδευτικών.
Τα στοιχεία του ΟΟΣΑ είναι αποκαλυπτικά. Οι πραγματικές αποδοχές των Ελλήνων εκπαιδευτικών υπέστησαν μεγάλη υποχώρηση μετά την οικονομική κρίση και, σύμφωνα με πρόσφατη αποτίμηση του Οργανισμού, βρίσκονταν το 2024 μόλις στο 69–72% περίπου των αποδοχών εργαζομένων αντίστοιχου μορφωτικού επιπέδου. σε άλλες υπηρεσίες.
Αυτό είναι ένα κοινωνικό μήνυμα.
Όχι επειδή ο μισθός καθορίζει την αξία ενός ανθρώπου. Αλλά επειδή ο τρόπος με τον οποίο μια πολιτεία αμείβει, στηρίζει και προστατεύει ένα επάγγελμα δείχνει και τη θέση που του επιφυλάσσει.
Και εδώ πρέπει να αποδώσουμε τα του Καίσαρος τω Καίσαρι.
Οι ευθύνες δεν ανήκουν μόνο σε μία κυβέρνηση. Η ελληνική εκπαίδευση πάσχει εδώ και δεκαετίες από μια σχεδόν ακατανίκητη επιθυμία διαρκούς «μεταρρύθμισης». Κάθε λίγα χρόνια αλλάζουμε.
Προγράμματα.
Εξετάσεις.
Βιβλία.
Δομές.
Αξιολόγηση.
Πλατφόρμες.
Διαδικασίες.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι αλλάζουμε. Ένα εκπαιδευτικό σύστημα που δεν αλλάζει πεθαίνει. Το πρόβλημα είναι ότι σπανίως σταματάμε για να απαντήσουμε με επιστημονική σοβαρότητα σε τρεις στοιχειώδεις ερωτήσεις:
Τι δοκιμάσαμε; Τι πέτυχε; Τι απέτυχε και γιατί;
Πριν προλάβει μια αλλαγή να αξιολογηθεί, έρχεται η επόμενη.
Και ο εκπαιδευτικός καλείται πάλι να προσαρμοστεί.
Να επιμορφωθεί. Να συμπληρώσει. Να καταγράψει. Να τεκμηριώσει. Να ανεβάσει. Να αξιολογήσει. Να αποδείξει ότι έκανε αυτό που πριν από λίγο του ζητήθηκε να κάνει διαφορετικά.
Η γραφειοκρατία αρχίζει έτσι να καταναλώνει εκείνο ακριβώς που υποτίθεται ότι υπηρετεί:
τον χρόνο της εκπαίδευσης.
Αλλά υπάρχουν και δικές μας ευθύνες. Και πρέπει να τις πούμε.
Υπάρχουν αδιάφοροι εκπαιδευτικοί. Υπάρχουν άνθρωποι που επαναπαύθηκαν. Υπάρχουν κακές συμπεριφορές, ανεπαρκείς διδασκαλίες, άρνηση αλλαγής, ακόμη και περιπτώσεις όπου το σύστημα προστατεύει εκείνον που δεν κάνει καλά τη δουλειά του.
Όπως συμβαίνει σε κάθε μεγάλο επαγγελματικό σώμα.
Η υπεράσπιση όμως του εκπαιδευτικού δεν απαιτεί να ισχυριστούμε ότι όλοι οι εκπαιδευτικοί είναι άριστοι.
Απαιτεί κάτι πολύ απλούστερο:
να μην παρουσιάζεται η εξαίρεση ως ο κανόνας και η παθογένεια ως ταυτότητα ενός ολόκληρου κλάδου.
Το ίδιο ισχύει και για τους γονείς.
Η συντριπτική πλειονότητα συνεργάζεται, αγωνιά για τα παιδιά της και αντιμετωπίζει τον εκπαιδευτικό με σεβασμό. Υπάρχει όμως και μια αντίληψη που τα τελευταία χρόνια γίνεται όλο και περισσότερο αισθητή στο σχολείο:
«Το παιδί μου έχει πάντα δίκιο».
Ο βαθμός δεν είναι αξιολόγηση αλλά απαίτηση.
Η παρατήρηση θεωρείται προσβολή.
Το παιδαγωγικό μέτρο θεωρείται επίθεση στο παιδί.
Η αποτυχία αναζητεί πάντοτε κάποιον εξωτερικό υπεύθυνο.
Και έτσι ο εκπαιδευτικός μετατρέπεται από συνεργάτης της οικογένειας σε πάροχο μιας υπηρεσίας που ο “πελάτης” θεωρεί ότι δικαιούται να απαιτεί όπως τη θέλει.
Εκεί το σχολείο χάνει κάτι πολύ σημαντικό: τη θεσμική του υπόσταση.
Γιατί ο εκπαιδευτικός δεν είναι αλάνθαστος.
Αλλά ούτε υπάλληλος του κάθε γονέα είναι.
Και όταν ένας γονέας διαφωνεί μαζί του, υπάρχουν διαδικασίες, Διεύθυνση, Σύλλογος Διδασκόντων, Σύμβουλοι Εκπαίδευσης, Διεύθυνση Εκπαίδευσης, θεσμοί και, όπου χρειάζεται, Δικαιοσύνη.
Η γροθιά δεν είναι διαδικασία ένστασης.
Ούτε από τον γονέα. Ούτε από τον μαθητή. Ούτε από κανέναν.
Και εδώ επιστρέφουμε στο μεγαλύτερο πρόβλημα.
Για χρόνια συζητούσαμε για τα δικαιώματα — και πολύ σωστά κάναμε. Τα παιδιά απέκτησαν φωνή. Αυταρχικές πρακτικές εγκαταλείφθηκαν. Η σωματική τιμωρία έγινε αυτό που έπρεπε πάντοτε να είναι: απαράδεκτη. Ο αυθαίρετος δάσκαλος έπαψε να θεωρείται αυθεντία απλώς επειδή στέκεται στην έδρα.
Αυτά είναι κατακτήσεις. Δεν πρέπει να γυρίσουμε πίσω.
Κάπου όμως στη διαδρομή δυσκολευτήκαμε να πούμε μια δεύτερη αλήθεια:
δικαίωμα χωρίς ευθύνη δεν μπορεί να υπάρξει.
Η δημοκρατική παιδαγωγική δεν σημαίνει απουσία ορίων.
Σημαίνει όρια που εξηγούνται, εφαρμόζονται δίκαια και ισχύουν για όλους.
Και η Πολιτεία έχει εδώ τεράστια ευθύνη.
Δεν μπορεί να ζητά από τον εκπαιδευτικό να επιβάλει κανόνες και ταυτόχρονα να τον αφήνει μόνο όταν συγκρούεται με εκείνον που αρνείται τον κανόνα.
Δεν μπορεί να του αναθέτει ολοένα περισσότερους ρόλους και να του στερεί τους ανθρώπους που χρειάζεται δίπλα του: ψυχολόγους, κοινωνικούς λειτουργούς, ειδικούς επιστήμονες, επαρκή διοικητική υποστήριξη.
Δεν μπορεί να ζητά σχολεία του 21ου αιώνα με ανθρώπους που αισθάνονται οικονομικά, θεσμικά και κοινωνικά υποτιμημένοι
Κυρίως, δεν μπορεί η εκπαίδευση να αντιμετωπίζεται κάθε φορά σαν ένα μηχάνημα που κάποιος νέος υπουργός δικαιούται να αποσυναρμολογήσει για να δει εάν μπορεί να το συναρμολογήσει καλύτερα.
Η Παιδεία χρειάζεται συνέχεια.
Χρειάζεται μνήμη.
Χρειάζεται αξιολόγηση των πολιτικών και όχι μόνο αξιολόγηση των ανθρώπων.
Χρειάζεται να καταγράφουμε όχι μόνο τι έκανε ο εκπαιδευτικός, αλλά και τι απέδωσε η εκπαιδευτική πολιτική που του ζητήσαμε να εφαρμόσει.
Και πάνω απ' όλα χρειάζεται να αποφασίσουμε κάτι ως κοινωνία.
Τι ακριβώς θέλουμε από τον εκπαιδευτικό;
Αν θέλουμε έναν διεκπεραιωτή οδηγιών, ας συνεχίσουμε έτσι.
Αν όμως θέλουμε έναν μορφωμένο, ελεύθερο και υπεύθυνο επιστήμονα που θα σταθεί απέναντι σε τριάντα νέους ανθρώπους και θα τους μάθει όχι μόνο Φυσική, Μαθηματικά, Ιστορία και Γλώσσα αλλά και πώς να σκέφτονται, να αμφισβητούν, να αποτυγχάνουν, να ξαναπροσπαθούν και να συνυπάρχουν, τότε πρέπει να του δώσουμε κάτι περισσότερο από εγκυκλίους.
Πρέπει να του δώσουμε εμπιστοσύνη, αξιοπρέπεια, μέσα, αξιοπρεπή αμοιβή και προστασία.
Όχι ασυλία.
Προστασία.
Όχι επιστροφή στον αυταρχικό δάσκαλο.
Σεβασμό στον δημοκρατικό εκπαιδευτικό.
Όχι σχολείο χωρίς λογοδοσία.
Σχολείο στο οποίο λογοδοτούν όλοι: εκπαιδευτικοί, διοίκηση, μαθητές, γονείς και Πολιτεία.
Γιατί κάθε φορά που ένας εκπαιδευτικός δέχεται μια γροθιά επειδή έκανε παρατήρηση, έβαλε έναν βαθμό ή προσπάθησε να σταματήσει έναν καβγά, δεν τραυματίζεται μόνο ένας εργαζόμενος.
Τραυματίζεται το ίδιο το όριο που χωρίζει την κοινωνία από τη ζούγκλα.
Και μια κοινωνία που συνηθίζει να βλέπει τον δάσκαλό της φοβισμένο δεν πρέπει να αναρωτιέται αργότερα γιατί τα παιδιά της έμαθαν ότι τελικά ο ισχυρότερος έχει πάντα δίκιο.
* Φυσικός, Πε04.01
Πρότυπο ΓΕΛ Πατρών
