Του Γιώργου Κ. Καββαδία
Το Πολυτεχνείο δεν είναι μια ακίνδυνη επέτειος ούτε μια μουσειακή ανάμνηση. Πενήντα τρία χρόνια μετά την εξέγερση του Νοέμβρη του 1973, το τρίπτυχο «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία» παραμένει ζωντανό, επίκαιρο και, κυρίως, ανεκπλήρωτο. Συμπυκνώνει τις ανάγκες και τις διεκδικήσεις των εργαζομένων, της νεολαίας και ολόκληρης της κοινωνίας, με αναγκαίο συμπλήρωμα τη δημόσια και δωρεάν Υγεία. Δεν είναι τυχαίο ότι δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι συμμετέχουν κάθε χρόνο στον τριήμερο εορτασμό και στην πορεία προς την αμερικανική πρεσβεία. Πρόκειται για ένα μοναδικό φαινόμενο στη νεότερη ελληνική ιστορία.
Η 53η επέτειος βρίσκει την κοινωνική πλειονότητα αντιμέτωπη με τη φτώχεια, την ακρίβεια, την ανασφάλεια και την υποβάθμιση των δημόσιων αγαθών. Από τα μνημόνια μέχρι σήμερα, κυβερνητικές πολιτικές διαλύουν εργασιακά και κοινωνικά δικαιώματα, ιδιωτικοποιούν υπηρεσίες και μετατρέπουν βασικές κοινωνικές ανάγκες σε πεδία κερδοφορίας. Η τραγωδία των Τεμπών, οι πυρκαγιές, οι πλημμύρες και τα σκάνδαλα, όπως αυτό του ΟΠΕΚΕΠΕ, αποκαλύπτουν τις συνέπειες ενός μοντέλου διακυβέρνησης που βάζει το κέρδος και την πολιτική επιβίωση πάνω από τις ανθρώπινες ανάγκες.
Το ψωμί που λιγοστεύει
Το αίτημα για «Ψωμί» δεν αποτελεί μια ιστορική αναφορά χωρίς περιεχόμενο. Η ακρίβεια στα τρόφιμα, στην ενέργεια και στη στέγαση εξανεμίζει τους μισθούς και τις συντάξεις. Σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ το ποσοστό φτώχειας ανήλθε στο 27,5% του πληθυσμού (περίπου 2,797 εκατομμύρια πολίτες), παρουσιάζοντας αύξηση κατά 0,6 ποσοστιαίες μονάδες σε σύγκριση με το προηγούμενο έτος. Το ποσοστό αυτό είναι από τα υψηλότερα στην Ευρωπαϊκή Ένωση (με μέσο όρο Ε.Ε. γύρω στο 20,9%). Η νέα γενιά αντιμετωπίζει χαμηλούς μισθούς, ακριβή κατοικία και επαγγελματική αβεβαιότητα. Η οικονομική εξάρτηση από την οικογένεια παρατείνεται, όχι ως προσωπική επιλογή, αλλά ως αναγκαστική συνθήκη επιβίωσης.
Την ίδια στιγμή, η Ελλάδα καταγράφει από τις χαμηλότερες μέσες ετήσιες αμοιβές πλήρους απασχόλησης στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η θεσμοθέτηση της δυνατότητας 13ωρης εργασίας αποτελεί σοβαρό πλήγμα σε ιστορικές εργατικές κατακτήσεις. Το οκτάωρο, οι συλλογικές συμβάσεις, η σταθερή εργασία και η κοινωνική ασφάλιση βρίσκονται στο στόχαστρο. Δικαιώνεται έτσι η διαπίστωση της Συντονιστικής Επιτροπής των φοιτητών του Πολυτεχνείου ότι οι εργαζόμενοι κρατούνται «δεμένοι χειροπόδαρα» για να περνούν ευκολότερα τα αντιλαϊκά μέτρα.
Παιδεία για όλους, όχι εμπόρευμα
Το αίτημα για «Παιδεία» παραμένει εξίσου ανεκπλήρωτο. Η δημόσια εκπαίδευση υποχρηματοδοτείται, σχολεία και τμήματα συγχωνεύονται ή καταργούνται, εκπαιδευτικά κενά παραμένουν ακάλυπτα και οι οικογένειες αναγκάζονται να πληρώνουν ολοένα περισσότερα για τη μόρφωση των παιδιών τους. Τα ιδιωτικά πανεπιστήμια, τα Ωνάσεια σχολεία, οι Ακαδημίες Επαγγελματικής Κατάρτισης, το Εθνικό Απολυτήριο, η αξιολόγηση και η κατηγοριοποίηση των σχολείων συνθέτουν μια πολιτική που ενισχύει τους ταξικούς φραγμούς. Η διαγραφή χιλιάδων φοιτητών και η εμπορευματοποίηση της γνώσης υπονομεύουν το δικαίωμα στη μόρφωση. Το σχολείο και το πανεπιστήμιο μετατρέπονται σταδιακά σε μηχανισμούς επιλογής και αποκλεισμού, αντί να αποτελούν χώρους ελεύθερης γνώσης, κριτικής σκέψης και κοινωνικής χειραφέτησης.
Ελευθερία σημαίνει δικαίωμα στον αγώνα
Το τρίτο αίτημα, η «Ελευθερία», βρίσκεται επίσης στο επίκεντρο της σύγκρουσης. Απαγορεύσεις συναθροίσεων, αστυνομική καταστολή, πειθαρχικές διώξεις εκπαιδευτικών και συνδικαλιστών, απειλές και περιορισμοί στη συνδικαλιστική δράση συνθέτουν ένα περιβάλλον αυταρχισμού. Το επιχειρούμενο διοικητικό κλείσιμο του Πολυτεχνείου κατά τον εορτασμό, με περιορισμούς στην πρόσβαση και αυξημένη αστυνομική επιτήρηση, αποκαλύπτει την ίδια αντίληψη: ένα Πολυτεχνείο αποστειρωμένο, χωρίς ζωντανές πολιτικές εκδηλώσεις, χωρίς συνελεύσεις και συλλογικές διαδικασίες. Ένα Πολυτεχνείο ακίνδυνο για την εξουσία, περιορισμένο σε καταθέσεις στεφάνων και τυπικές επετειακές αναφορές.
Όμως η εξέγερση δεν ήταν μια τελετή. Ήταν η δύναμη των συνελεύσεων, της συλλογικής οργάνωσης, της αλληλεγγύης και της ανυπακοής. Ήταν η φωνή του λαού που βρήκε έκφραση μέσα από τον ραδιοφωνικό σταθμό, το ιατρείο και την οργάνωση της καθημερινής ζωής στο κατειλημμένο Πολυτεχνείο.
«Έξω οι ΗΠΑ – Έξω το ΝΑΤΟ»: Η αντιιμπεριαλιστική παρακαταθήκη
Η εξέγερση του Πολυτεχνείου είχε σαφή αντιδικτατορικό, αντιφασιστικό και αντιιμπεριαλιστικό χαρακτήρα. Τα συνθήματα «Έξω οι ΗΠΑ» και «Έξω το ΝΑΤΟ» δεν ήταν περιφερειακά ούτε τυχαία. Αποτύπωναν την αντίθεση στην αμερικανική υποστήριξη της χούντας και στην ιμπεριαλιστική εξάρτηση της χώρας. Σήμερα αποκτούν ξανά ιδιαίτερη σημασία, καθώς η Ελλάδα μετατρέπεται σε στρατιωτικό ορμητήριο των ΗΠΑ και του ΝΑΤΟ, ενώ βαθαίνει η εμπλοκή της στους πολεμικούς σχεδιασμούς.
Οι στρατηγικές συνεργασίες με το Ισραήλ, η στρατιωτική υποστήριξη και η ανοχή απέναντι στη γενοκτονία του παλαιστινιακού λαού δεν μπορούν να συμβιβαστούν με τα ιδανικά του Νοέμβρη. Την ώρα που δαπανώνται δισεκατομμύρια για εξοπλισμούς, οι κοινωνικές ανάγκες υποβαθμίζονται. Η αλληλεγγύη στον παλαιστινιακό λαό, η ειρήνη, η απεμπλοκή της χώρας από τους πολεμικούς σχεδιασμούς, το κλείσιμο των βάσεων και η διακοπή της στρατιωτικής συνεργασίας με το Ισραήλ αποτελούν αναπόσπαστο μέρος των σημερινών διεκδικήσεων.
Το Πολυτεχνείο δεν ανήκει στην εξουσία
Το Πολυτεχνείο στέλνει, ωστόσο, μήνυμα και προς την Αριστερά. Το 1973, η πολιτική της προσαρμογής στα όρια που επέτρεπε το καθεστώς, οι αναφορές στους «300 προβοκάτορες» και οι προσδοκίες αξιοποίησης της ελεγχόμενης φιλελευθεροποίησης Μαρκεζίνη εξέφραζαν μια λογική συμβιβασμού. Η εξέγερση ξεπέρασε αυτές τις λογικές, αποδεικνύοντας ότι οι μεγάλες κοινωνικές αλλαγές δεν προκύπτουν από την προσαρμογή στην εξουσία, αλλά από τη συλλογική δράση και την ανυπακοή.
Χρόνια τώρα επιχειρείται η απονεύρωση και η αλλοίωση του πραγματικού χαρακτήρα της εξέγερσης. Η ακροδεξιά και οι νοσταλγοί της χούντας επιχειρούν να ξαναγράψουν την Ιστορία, ενώ η επίσημη εκδοχή της επετείου συχνά αποσιωπά τις αντιιμπεριαλιστικές και ταξικές διαστάσεις της. Όμως τα συνθήματα του Νοέμβρη δεν μπορούν να χωρέσουν σε μια ακίνδυνη επετειακή αφήγηση.
Το Πολυτεχνείο δεν ανήκει σε κυβερνήσεις, πρυτανικές αρχές ή επίσημους εκπροσώπους της εξουσίας. Ανήκει σε όσους αγωνίζονται για μια κοινωνία χωρίς εκμετάλλευση, φτώχεια, καταπίεση και πολέμους.
Η ιστορική του παρακαταθήκη δεν διασώζεται με λόγους και στεφάνια, αλλά με τους σημερινούς αγώνες των εργαζομένων, των εκπαιδευτικών, των μαθητών και των φοιτητών. Με την υπεράσπιση της δημόσιας και δωρεάν Παιδείας και Υγείας, των εργασιακών και συνδικαλιστικών δικαιωμάτων, των δημοκρατικών ελευθεριών και της ειρήνης.
Γιατί η χούντα έπεσε, αλλά οι κοινωνικές συνθήκες που γεννούν την εκμετάλλευση, την ανισότητα, τον αυταρχισμό και τους πολέμους παραμένουν.
Το Πολυτεχνείο δεν είναι παρελθόν. Είναι ένας ανοιχτός αγώνας. Και το τρίπτυχο «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία» παραμένει το αδικαίωτο αίτημα της εποχής μας.