Δεν είναι πλέον αρκετό για έναν εκπαιδευτικό να γνωρίζει καλά το αντικείμενό του και να μπορεί να το μεταδώσει στους μαθητές. Μέσα σε μία σχολική ημέρα μπορεί να χρειαστεί να διαχειριστεί ένα παιδί που βρίσκεται σε κρίση άγχους, έναν έντονο καβγά, ένα περιστατικό σχολικού εκφοβισμού ή έναν μαθητή που εμφανίζει σημάδια σοβαρής ψυχικής πίεσης. Και όλα αυτά, πολλές φορές, μέσα σε λίγα λεπτά.
Το δύσκολο είναι πως αμέσως μετά πρέπει να συνεχίσει το μάθημα. Να κρατήσει την τάξη συγκεντρωμένη, να ολοκληρώσει τη διδακτική διαδικασία και να δείξει ψυχραιμία, ακόμη κι αν το περιστατικό που προηγήθηκε τον έχει επηρεάσει βαθιά.
Ένα επάγγελμα που δεν τελειώνει όταν χτυπά το κουδούνι
Για χρόνια, η εικόνα του εκπαιδευτικού στην κοινωνία συνδέθηκε με ένα στερεότυπο: λίγες ώρες εργασίας, αρκετές αργίες και μεγάλες διακοπές.
Η πραγματικότητα, όμως, είναι πολύ πιο σύνθετη.
Η δουλειά του εκπαιδευτικού δεν περιορίζεται στις ώρες που βρίσκεται μέσα στην τάξη. Προετοιμασία μαθημάτων, διοικητικές υποχρεώσεις, ηλεκτρονικές πλατφόρμες, αξιολογικές διαδικασίες, επικοινωνία με γονείς, συνεδριάσεις και διαχείριση καθημερινών προβλημάτων συνθέτουν ένα εργασιακό περιβάλλον που απαιτεί διαρκή προσαρμογή.
Και πάνω από όλα υπάρχει ο ανθρώπινος παράγοντας.
Ο εκπαιδευτικός δεν έχει απέναντί του απλώς «μαθητές». Έχει παιδιά και εφήβους με διαφορετικές ανάγκες, οικογενειακά προβλήματα, ανασφάλειες, άγχος, συγκρούσεις και πολλές φορές δυσκολίες που δεν είναι εύκολο να φανούν με την πρώτη ματιά.
Δάσκαλος, ακροατής και διαχειριστής κρίσεων
Ο σύγχρονος εκπαιδευτικός καλείται στην πράξη να φορέσει πολλούς ρόλους ταυτόχρονα.
Είναι δάσκαλος, αλλά συχνά γίνεται και σύμβουλος. Διαμεσολαβεί σε συγκρούσεις, ακούει προβλήματα, προσπαθεί να στηρίξει μαθητές και καλείται να διαχειριστεί δύσκολες καταστάσεις χωρίς να διαθέτει πάντοτε την απαραίτητη υποστήριξη.
Η σχολική τάξη είναι ένας ζωντανός κοινωνικός χώρος. Μέσα σε αυτήν συνυπάρχουν χαρά, άγχος, εντάσεις, συγκρούσεις, αποκλεισμοί, σχολικός εκφοβισμός και προσωπικές δυσκολίες.
Έτσι, μια διδακτική ώρα μπορεί να ξεκινήσει με ένα μάθημα και να εξελιχθεί σε μια απρόβλεπτη διαχείριση κρίσης.
Και όταν αυτή τελειώσει, ο εκπαιδευτικός καλείται να συνεχίσει σαν να μη συνέβη τίποτα.
Το burnout χτυπά και τις σχολικές αίθουσες
Η επαγγελματική εξουθένωση, γνωστή ως burnout, δεν είναι απλώς μια δύσκολη μέρα ή μια περίοδος κούρασης. Η παρατεταμένη εργασιακή πίεση μπορεί να οδηγήσει σε σωματική και ψυχική εξάντληση, δυσκολία συγκέντρωσης, ευερεθιστότητα, προβλήματα ύπνου, αποστασιοποίηση από την εργασία και την αίσθηση ότι οι προσπάθειες δεν είναι ποτέ αρκετές.
Και οι εκπαιδευτικοί δεν αποτελούν εξαίρεση.
Έρευνες στην Ελλάδα έχουν καταγράψει μετρήσιμα επίπεδα επαγγελματικής εξουθένωσης στους εκπαιδευτικούς, ενώ παράγοντες όπως ο φόρτος εργασίας, η διοικητική πίεση και η συναισθηματική καταπόνηση εμφανίζονται επανειλημμένα ως σημαντικές πηγές επιβάρυνσης.
Τι δείχνουν οι έρευνες
| Έρευνα / Φορέας | Τι καταγράφεται |
|---|---|
| Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης / Gkontelos et al. (2023) | Καταγράφηκαν μετρήσιμα επίπεδα επαγγελματικής εξουθένωσης στους Έλληνες εκπαιδευτικούς, με αυξημένη ψυχική επιβάρυνση σε γυναίκες και νεότερους εκπαιδευτικούς. |
| Έρευνα σε εκπαιδευτικούς Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Θεσσαλονίκης (2023) | Σε δείγμα 250 εκπαιδευτικών καταγράφηκαν μέτρια έως αυξημένα επίπεδα burnout, με σημαντικούς παράγοντες τον φόρτο εργασίας, την πίεση του σχολικού περιβάλλοντος και τη συναισθηματική κόπωση. |
| Μελέτες Κουστέλιου για οργανωσιακούς παράγοντες | Η εργασιακή ικανοποίηση και το διοικητικό περιβάλλον συνδέονται με τα επίπεδα επαγγελματικής εξουθένωσης. |
| RAND Corporation – ΗΠΑ | Σε έρευνα με περισσότερους από 14.000 εκπαιδευτικούς, σχεδόν ένας στους τέσσερις δήλωσε ότι είχε σκεφτεί να εγκαταλείψει το επάγγελμα λόγω στρες. |
| Education Support – Ηνωμένο Βασίλειο | Σημαντικό ποσοστό εκπαιδευτικών ανέφερε επιδείνωση της ψυχικής του υγείας λόγω της εργασιακής πίεσης. |
Τα στοιχεία αυτά δείχνουν κάτι σημαντικό: η εξουθένωση των εκπαιδευτικών δεν αποτελεί απλώς ένα προσωπικό πρόβλημα κάθε εργαζομένου. Συνδέεται άμεσα και με τον τρόπο με τον οποίο είναι οργανωμένο το ίδιο το σχολικό περιβάλλον.
Η αόρατη δουλειά πίσω από την οθόνη
Τα τελευταία χρόνια προστέθηκε ένας ακόμη παράγοντας: η συνεχής διοικητική και ψηφιακή επιβάρυνση.
Η τεχνολογία μπήκε στο σχολείο με την υπόσχεση ότι θα κάνει την καθημερινότητα ευκολότερη. Για πολλούς εκπαιδευτικούς, όμως, η πραγματικότητα είναι μια ατελείωτη αλυσίδα από πλατφόρμες, καταχωρίσεις, προθεσμίες, σχέδια δράσης, αξιολογικές διαδικασίες και ηλεκτρονικές υποχρεώσεις.
Το αποτέλεσμα είναι ο εκπαιδευτικός να αφιερώνει σημαντικό χρόνο σε εργασίες που δεν αφορούν άμεσα τη διδασκαλία.
Και όσο αυξάνονται οι υποχρεώσεις, τόσο μειώνεται ο διαθέσιμος χρόνος για αυτό που βρίσκεται στην καρδιά του επαγγέλματος: τον μαθητή και την εκπαιδευτική διαδικασία.
Όταν η οικονομική πίεση συναντά την εργασιακή
Για πολλούς αναπληρωτές και νεοδιόριστους εκπαιδευτικούς, η πίεση δεν σταματά στην πόρτα του σχολείου.
Μετακινήσεις από περιοχή σε περιοχή, αναζήτηση κατοικίας, αυξημένα ενοίκια και οικονομική αβεβαιότητα δημιουργούν ένα επιπλέον φορτίο στην καθημερινότητα.
Ένας εκπαιδευτικός που δεν ξέρει πού θα βρίσκεται την επόμενη σχολική χρονιά ή δυσκολεύεται να καλύψει βασικές ανάγκες διαβίωσης καλείται ταυτόχρονα να παραμένει πλήρως συγκεντρωμένος και διαθέσιμος μέσα στην τάξη.
Η ψυχική ανθεκτικότητα, όμως, δεν είναι ανεξάρτητη από τις συνθήκες ζωής.
Η «σιωπηλή» εξάντληση
Ίσως το πιο δύσκολο κομμάτι είναι ότι πολλοί εκπαιδευτικοί δυσκολεύονται ακόμη και να πουν πως έχουν εξαντληθεί. Υπάρχει συχνά η αντίληψη ότι ο εκπαιδευτικός πρέπει να αντέχει. Να είναι ψύχραιμος, διαθέσιμος και υποστηρικτικός, ακόμη κι όταν ο ίδιος βρίσκεται στα όριά του. Όμως η εξάντληση δεν είναι προσωπική αποτυχία. Είναι ένα μήνυμα ότι κάτι στο εργασιακό περιβάλλον χρειάζεται να αλλάξει.
Το ερώτημα δεν είναι αν αντέχουν
Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν οι εκπαιδευτικοί μπορούν να συνεχίσουν να αντέχουν.
Είναι πόσο ακόμη θεωρούμε φυσιολογικό να απαιτούμε από έναν άνθρωπο να προσφέρει διαρκώς, χωρίς να του εξασφαλίζουμε τον απαραίτητο χρόνο, την υποστήριξη και τις συνθήκες για να μπορεί να το κάνει.
Ένας εκπαιδευτικός που έχει εξαντληθεί μπορεί να αγαπά το επάγγελμά του, να νοιάζεται βαθιά για τους μαθητές του και να συνεχίζει να δίνει καθημερινά τον καλύτερό του εαυτό.
Όμως κανείς δεν μπορεί να προσφέρει αδιάκοπα από ένα εσωτερικό απόθεμα που αδειάζει.
Και αν ο στόχος είναι ένα καλύτερο σχολείο, τότε η ψυχική υγεία των εκπαιδευτικών δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως πολυτέλεια.
Είναι μέρος της ίδιας της ποιότητας της εκπαίδευσης.
