Για χιλιάδες εκπαιδευτικούς στην Ελλάδα, η καθημερινότητα δεν αρχίζει και δεν τελειώνει σε ένα σχολείο.
Αρχίζει σε μία σχολική μονάδα, συνεχίζεται σε μία δεύτερη, συχνά σε μια τρίτη και σε ορισμένες περιπτώσεις φτάνει ακόμη και σε τέσσερα ή πέντε διαφορετικά σχολεία μέσα στην ίδια εβδομάδα.
Το αποτέλεσμα είναι ένας εκπαιδευτικός που, αντί να αποτελεί σταθερό μέλος μιας σχολικής κοινότητας, μετατρέπεται σταδιακά σε έναν διαρκώς μετακινούμενο εργαζόμενο, ο οποίος προσπαθεί να χωρέσει το διδακτικό του ωράριο ανάμεσα σε δρόμους, αποστάσεις, διαφορετικά ωρολόγια προγράμματα και πολλαπλές υποχρεώσεις.
Η κατάσταση αυτή δεν αφορά μόνο αναπληρωτές.
Αφορά και μόνιμους εκπαιδευτικούς, ιδιαίτερα σε ειδικότητες με περιορισμένες ώρες διδασκαλίας ανά σχολική μονάδα, όπως οι ξένες γλώσσες, η Πληροφορική, η Μουσική, τα Καλλιτεχνικά και άλλες ειδικότητες.
Όταν το ωράριο γίνεται παζλ
Η βασική αιτία βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο επιχειρείται να καλυφθεί το σύνολο των διδακτικών ωρών.
Αντί ο εκπαιδευτικός να τοποθετείται, όπου είναι δυνατόν, σε μία σχολική μονάδα ή σε ένα περιορισμένο και λειτουργικό σχήμα σχολείων, το ωράριό του συχνά «σπάει» σε διαφορετικές μονάδες, ώστε να καλυφθούν κενά και λίγες ώρες εδώ και εκεί.
Έτσι, ένας καθηγητής μπορεί να διδάσκει το πρωί σε ένα Γυμνάσιο, να χρειάζεται στη συνέχεια να μετακινηθεί σε άλλο σχολείο και την επόμενη ημέρα να βρίσκεται σε τρίτη περιοχή.
Η λογική είναι αριθμητικά εύκολη: οι ώρες πρέπει να συμπληρωθούν.
Παιδαγωγικά, όμως, το αποτέλεσμα είναι πολύ πιο σύνθετο.
Το κόστος που δεν φαίνεται στους πίνακες
Οι συνεχείς μετακινήσεις δεν είναι απλώς μια ταλαιπωρία.
Έχουν πραγματικό οικονομικό, σωματικό και ψυχολογικό κόστος.
Καύσιμα, εισιτήρια, φθορά του αυτοκινήτου, χρόνος στους δρόμους, άγχος για το αν θα προλάβει ο εκπαιδευτικός το επόμενο μάθημα, αλλά και μια καθημερινή αίσθηση ότι ποτέ δεν βρίσκεται πραγματικά κάπου.
Σε πολλές περιπτώσεις, ο χρόνος μετακίνησης δεν αποτυπώνεται ουσιαστικά στο εργασιακό πρόγραμμα, ενώ ο εκπαιδευτικός καλείται να λειτουργεί σαν να μην υπάρχει καθόλου η απόσταση ανάμεσα στα σχολεία.
Και βέβαια η πίεση αυτή συσσωρεύεται.
Όταν κάποιος περνά μεγάλο μέρος της ημέρας του μετακινούμενος, διδάσκει σε διαφορετικά περιβάλλοντα και πρέπει να προσαρμόζεται συνεχώς σε διαφορετικούς συλλόγους, μαθητές και απαιτήσεις, η εξουθένωση γίνεται σχεδόν αναπόφευκτη.
Ο εκπαιδευτικός που δεν προλαβαίνει να γίνει μέλος του σχολείου
Υπάρχει όμως και μια άλλη πλευρά, ίσως ακόμη σημαντικότερη.
Το σχολείο δεν είναι απλώς ένα σύνολο διδακτικών ωρών.
Η παιδαγωγική σχέση χτίζεται με παρουσία, συνέχεια και χρόνο.
Ο εκπαιδευτικός χρειάζεται να γνωρίσει τους μαθητές του, να αντιληφθεί τις δυσκολίες τους, να συνεργαστεί με τους συναδέλφους του, να συμμετάσχει στους συλλόγους διδασκόντων, να επικοινωνήσει με τους γονείς και να αποκτήσει ουσιαστική εικόνα της σχολικής ζωής.
Όταν όμως βρίσκεται σε ένα σχολείο μόνο για λίγες ώρες την εβδομάδα, όλα αυτά περιορίζονται δραματικά.
Ο ίδιος συχνά αισθάνεται επισκέπτης.
Και ως επισκέπτη μπορεί να τον αντιμετωπίσει και το ίδιο το σχολείο.
Δεν προλαβαίνει να δημιουργήσει σταθερούς δεσμούς, δεν είναι πάντα παρών στις κρίσιμες στιγμές και συχνά δεν συμμετέχει ουσιαστικά στη συνολική λειτουργία της σχολικής μονάδας.
Η μετακίνηση χτυπά και τη διδασκαλία
Το πρόβλημα δεν σταματά στην εργασιακή καθημερινότητα.
Επηρεάζει και την ποιότητα του μαθήματος.
Ένας εκπαιδευτικός που μετακινείται διαρκώς έχει λιγότερο χρόνο για προετοιμασία, συνεργασία και παιδαγωγική παρακολούθηση.
Διδάσκει σε περισσότερα τμήματα, γνωρίζει περισσότερους μαθητές, αλλά έχει λιγότερο χρόνο με τον καθένα.
Η σχέση γίνεται πιο αποσπασματική και η δυνατότητα παρέμβασης σε μαθησιακές ή κοινωνικές δυσκολίες περιορίζεται.
Ειδικά για μαθητές που χρειάζονται περισσότερη στήριξη, η απουσία σταθερής παρουσίας μπορεί να κάνει ουσιαστική διαφορά.
Ένα σύστημα που βλέπει ώρες αντί για ανθρώπους
Στην πραγματικότητα, οι πολυμετακινήσεις αποκαλύπτουν ένα βαθύτερο πρόβλημα.
Το εκπαιδευτικό προσωπικό αντιμετωπίζεται συχνά ως σύνολο ωρών που πρέπει να «κουμπώσουν» σε ένα πρόγραμμα.
Ο εκπαιδευτικός, όμως, δεν είναι 12 ώρες εδώ και 8 ώρες εκεί.
Είναι μέλος μιας παιδαγωγικής κοινότητας.
Και όταν η διοίκηση οργανώνει τη λειτουργία των σχολείων αποκλειστικά με αριθμητικά κριτήρια, το παιδαγωγικό κομμάτι περνά σε δεύτερη μοίρα.
Τι χρειάζεται να αλλάξει
Η αντιμετώπιση του προβλήματος προϋποθέτει διαφορετική λογική στον σχεδιασμό.
Χρειάζονται περισσότερες σταθερές τοποθετήσεις, μόνιμοι διορισμοί όπου υπάρχουν πάγιες ανάγκες, καλύτερος προγραμματισμός των ωρολογίων προγραμμάτων και ουσιαστική μέριμνα ώστε οι μετακινήσεις να περιορίζονται στο απολύτως αναγκαίο.
Παράλληλα, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η γεωγραφική απόσταση μεταξύ σχολείων και να αποφεύγονται τοποθετήσεις που μετατρέπουν την καθημερινότητα του εκπαιδευτικού σε αγώνα δρόμου.
Γιατί ένα σχολείο δεν λειτουργεί καλά όταν οι άνθρωποί του βρίσκονται διαρκώς στον δρόμο.
Και ένας εκπαιδευτικός που μοιράζεται σε τρία και τέσσερα σχολεία μπορεί τυπικά να συμπληρώνει το ωράριό του, αλλά δύσκολα προλαβαίνει να γίνει πραγματικό μέλος οποιουδήποτε από αυτά.
Το ζητούμενο δεν είναι απλώς να καλυφθούν οι ώρες.
Είναι να υπάρχουν σταθεροί εκπαιδευτικοί, σταθερές σχέσεις και σχολεία που λειτουργούν ως κοινότητες και όχι ως πίνακες κατανομής προσωπικού.
