Το ελληνικό σχολείο γερνάει. Οι αριθμοί είναι εντυπωσιακοί και, ιδιαίτερα στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, αποκαλύπτουν ένα πρόβλημα που δύσκολα μπορεί πλέον να αγνοηθεί: μόλις το 1,4% των εκπαιδευτικών στα γυμνάσια και το 1,6% στα λύκεια είναι κάτω των 30 ετών, την ώρα που οι εκπαιδευτικοί ηλικίας 50 ετών και άνω αποτελούν το 57,8% και το 58,3% αντίστοιχα.
Η διαπίστωση ότι το δημόσιο σχολείο χρειάζεται ηλικιακή ανανέωση είναι επομένως εύλογη.
Εκείνο όμως που χρειάζεται πολύ μεγαλύτερη συζήτηση είναι η εύκολη διατύπωση περί ανάγκης για «νέο αίμα», σαν να εμφανίστηκε ξαφνικά το πρόβλημα από το πουθενά και σαν να ευθύνονται οι μεγαλύτεροι εκπαιδευτικοί επειδή εξακολουθούν να βρίσκονται στις τάξεις.
Γιατί το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο γιατί είναι τόσο μεγάλης ηλικίας ο μέσος εκπαιδευτικός.
Είναι κυρίως γιατί για τόσα χρόνια μπήκαν τόσο λίγοι νέοι με μόνιμη και σταθερή σχέση εργασίας στο ελληνικό σχολείο.
Στα 52,5 χρόνια η μέση ηλικία στα δημόσια λύκεια
Τα στοιχεία της μελέτης του Κέντρου Ανάπτυξης Εκπαιδευτικής Πολιτικής της ΓΣΕΕ είναι αποκαλυπτικά.
Η μέση ηλικία των εκπαιδευτικών στα δημόσια νηπιαγωγεία βρίσκεται στα 44,5 χρόνια, στα δημοτικά στα 44, στα γυμνάσια ανεβαίνει στα 50,9, ενώ στα γενικά λύκεια φτάνει πλέον τα 52,5 χρόνια. Στα δημόσια ΕΠΑΛ βρίσκεται στα 49,1 χρόνια.
Η σύγκριση με την ιδιωτική εκπαίδευση είναι επίσης χαρακτηριστική, καθώς εκεί οι μέσες ηλικίες είναι αισθητά χαμηλότερες.
Ακόμη πιο εντυπωσιακή είναι η αναλογία μεταξύ των γενεών: σε κάθε εκπαιδευτικό κάτω των 30 ετών αντιστοιχούν περίπου 41 εκπαιδευτικοί άνω των 50 στα γυμνάσια και 36 στα λύκεια.
Πρόκειται ασφαλώς για μια προβληματική ηλικιακή πυραμίδα.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο 55χρονος ή ο 60χρονος εκπαιδευτικός αποτελεί πρόβλημα για το σχολείο. Αντίθετα, η πολυετής εμπειρία μέσα στην τάξη, η γνώση της εφηβικής ηλικίας, η ικανότητα διαχείρισης δύσκολων περιστατικών και η παιδαγωγική ωριμότητα αποτελούν πολύτιμο κεφάλαιο.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν δίπλα σε αυτή την εμπειρία δεν υπάρχει η επόμενη γενιά.
Οι νέοι υπήρχαν – απλώς περίμεναν στους πίνακες
Για χρόνια, χιλιάδες νέοι πτυχιούχοι παιδαγωγικών και καθηγητικών σχολών περίμεναν στους πίνακες αναπληρωτών, συγκέντρωναν μόρια, μεταπτυχιακά, ξένες γλώσσες και πιστοποιήσεις και μετακινούνταν κάθε Σεπτέμβριο σε άλλη περιοχή της χώρας χωρίς να γνωρίζουν πού θα βρίσκονται την επόμενη σχολική χρονιά.
Ένας νέος μπορούσε να πάρει το πτυχίο του στα 22 ή στα 23 και να φτάσει κοντά στα 35 ή ακόμη και στα 40 μέχρι να αποκτήσει μια σταθερή θέση.
Με αυτή την έννοια, η σημερινή ηλικιακή εικόνα του εκπαιδευτικού προσωπικού δεν είναι κάποιο φυσικό φαινόμενο.
Είναι σε σημαντικό βαθμό αποτέλεσμα των πολιτικών στελέχωσης προηγούμενων ετών.
Όταν ένα σύστημα περιορίζει επί μακρόν τους σταθερούς διορισμούς και στηρίζει ένα μεγάλο κομμάτι της λειτουργίας του στην ετήσια αναπλήρωση, δεν μπορεί αργότερα να εκπλήσσεται επειδή η ηλικιακή του πυραμίδα έχει ανατραπεί.
«Νέο αίμα» με μισθούς που δεν προσελκύουν νέους
Υπάρχει όμως και μια δεύτερη αντίφαση.
Ακόμη και αν το σχολείο χρειάζεται περισσότερους νέους εκπαιδευτικούς, πόσο ελκυστικό είναι σήμερα το επάγγελμα για έναν απόφοιτο πανεπιστημίου;
Η ίδια μελέτη του ΚΑΝΕΠ καταγράφει ότι οι αποδοχές των Ελλήνων εκπαιδευτικών υπολείπονται σημαντικά των αντίστοιχων μέσων όρων στην Ευρωπαϊκή Ένωση και στον ΟΟΣΑ, ενώ η μισθολογική υστέρηση εμφανίζεται ήδη από την είσοδο στο επάγγελμα και δεν εξαφανίζεται ουσιαστικά όσο εξελίσσεται η σταδιοδρομία.
Για έναν νέο άνθρωπο που μπορεί να χρειαστεί να εγκατασταθεί μακριά από τον τόπο κατοικίας του, να πληρώσει υψηλό ενοίκιο, μετακινήσεις και καθημερινά έξοδα, οι αποδοχές αυτές δύσκολα λειτουργούν ως κίνητρο.
Και εκεί ακριβώς βρίσκεται η ουσία: δεν αρκεί να ζητάς νέους εκπαιδευτικούς, πρέπει να τους προσφέρεις και λόγους για να επιλέξουν το επάγγελμα.
Το κουδούνι δεν σημαίνει ότι τελείωσε η δουλειά
Στην εξίσωση προστίθεται και ο εργασιακός φόρτος.
Ο εκπαιδευτικός δεν εργάζεται μόνο τις ώρες που βρίσκεται μπροστά στην τάξη. Προετοιμάζει μαθήματα, διορθώνει γραπτά, συμμετέχει σε συνεδριάσεις, ενημερώνει γονείς, συμπληρώνει πλατφόρμες και έγγραφα και διαχειρίζεται έναν συνεχώς αυξανόμενο όγκο διοικητικών υποχρεώσεων.
Τα στοιχεία για τους ιδιωτικούς εκπαιδευτικούς είναι ενδεικτικά: το 31,8% εργάζεται στον ελεύθερο χρόνο του, όταν στο σύνολο του ιδιωτικού τομέα το αντίστοιχο ποσοστό είναι 15,9%, ενώ το 48,7% αναφέρει εμφάνιση ή επιδείνωση άγχους που θεωρεί ότι συνδέεται με την εργασία του.
Πρόκειται για μια πραγματικότητα που αποκτά ακόμη μεγαλύτερο βάρος όταν το εκπαιδευτικό προσωπικό μεγαλώνει ηλικιακά και ταυτόχρονα καλείται να αντιμετωπίσει πολυπληθή τμήματα, αυξημένες απαιτήσεις διαχείρισης της τάξης και περισσότερη γραφειοκρατία.
Οι νέοι στέλνουν ήδη το μήνυμα
Η σταδιακή απώλεια ελκυστικότητας του επαγγέλματος αποτυπώνεται και στις Πανελλαδικές Εξετάσεις.
Παραδοσιακές σχολές που επί δεκαετίες τροφοδοτούσαν την εκπαίδευση εμφανίζουν σήμερα χαμηλή πληρότητα, με τις Μαθηματικές σχολές να βρίσκονται περίπου στο 65% και τις Φιλολογίες μόλις στο 44%.
Αυτό δεν αποτελεί απλώς αλλαγή μόδας στις προτιμήσεις των υποψηφίων.
Είναι και μήνυμα.
Οι νέοι βλέπουν μια επαγγελματική διαδρομή που μπορεί να περιλαμβάνει χρόνια αναμονής, διαρκή συλλογή προσόντων, αναπλήρωση σε διαφορετικές περιοχές, μετακινήσεις, χαμηλές αρχικές αποδοχές και αυξανόμενο εργασιακό φόρτο.
Και κάνουν τις επιλογές τους αναλόγως.
Το σχολείο χρειάζεται όλες τις γενιές
Το δημόσιο σχολείο ασφαλώς χρειάζεται ηλικιακή ανανέωση.
Δεν χρειάζεται όμως να αντιμετωπίζει τους μεγαλύτερους εκπαιδευτικούς σαν προσωπικό που πρέπει απλώς να αντικατασταθεί από νεότερο.
Ένα υγιές σχολείο χρειάζεται τον 25χρονο, τον 40χρονο και τον 60χρονο εκπαιδευτικό μαζί, ώστε η εμπειρία να συναντά τη νεότερη γνώση, οι διαφορετικές γενιές να συνεργάζονται και η ανανέωση να γίνεται ομαλά και διαρκώς, όχι με απότομα κύματα ύστερα από δεκαετίες ανισορροπίας.
Γιατί τελικά η μεγαλύτερη αλήθεια πίσω από τους αριθμούς είναι απλή: Δεν γέρασε ξαφνικά ο Έλληνας εκπαιδευτικός. Γέρασε ένα σύστημα που άργησε για χρόνια να ανοίξει την πόρτα στους νεότερους.
Και αν σήμερα θέλει πραγματικά «νέο αίμα», η λύση δεν βρίσκεται μόνο σε περισσότερους διορισμούς. Βρίσκεται σε ένα επάγγελμα με αξιοπρεπείς αποδοχές, σταθερότητα, καλύτερες συνθήκες εργασίας και πραγματική επαγγελματική προοπτική.
Γιατί το δύσκολο πλέον δεν είναι μόνο να βρεθούν νέοι εκπαιδευτικοί. Είναι να πειστούν ότι αξίζει να γίνουν εκπαιδευτικοί.
