Εδώ και χρόνια οι διεθνείς εκπαιδευτικές έρευνες καταγράφουν ένα φαινόμενο που δύσκολα μπορεί πλέον να θεωρηθεί συγκυριακό: τα κορίτσια εμφανίζουν συνολικά καλύτερη σχολική επίδοση από τα αγόρια και, κυρίως, διαθέτουν ένα σαφές προβάδισμα στην ανάγνωση και στην κατανόηση κειμένου, μια δεξιότητα που βρίσκεται στον πυρήνα σχεδόν κάθε μορφής σχολικής μάθησης.
Η εικόνα αποτυπώνεται με ιδιαίτερη σαφήνεια στις διεθνείς αξιολογήσεις. Στο PISA 2025 του ΟΟΣΑ, τα κορίτσια υπερείχαν των αγοριών στην αναγνωστική επίδοση κατά μέσο όρο στις χώρες του ΟΟΣΑ, ενώ το χάσμα ήταν πολύ μικρότερο και αντίστροφο στα Μαθηματικά. Το ενδιαφέρον είναι ότι η υπεροχή στην ανάγνωση εμφανίζεται με αξιοσημείωτη σταθερότητα σε διαφορετικά εκπαιδευτικά συστήματα και κοινωνίες.
Η κατανόηση κειμένου δεν αφορά μόνο τη Γλώσσα
Εδώ βρίσκεται ίσως το σημαντικότερο σημείο της συζήτησης, επειδή συχνά αντιμετωπίζουμε την αναγνωστική ικανότητα σαν να αφορά αποκλειστικά το μάθημα της Γλώσσας ή της Λογοτεχνίας, ενώ στην πραγματικότητα ο μαθητής χρειάζεται να κατανοεί σύνθετο γραπτό λόγο σχεδόν παντού.
Πρέπει να διαβάσει σωστά την εκφώνηση ενός προβλήματος στα Μαθηματικά, να καταλάβει μια πηγή στην Ιστορία, να επεξεργαστεί ένα κείμενο στη Βιολογία, να εντοπίσει πληροφορίες στη Γεωγραφία, να συνδέσει δεδομένα, να ξεχωρίσει το βασικό από το δευτερεύον και να διατυπώσει τεκμηριωμένη απάντηση.
Ένα παιδί που διαβάζει αλλά δεν κατανοεί σε βάθος αυτό που διαβάζει ξεκινά επομένως με μειονέκτημα σε ολόκληρο σχεδόν το σχολικό πρόγραμμα.
Και αυτό εξηγεί εν μέρει γιατί το αναγνωστικό χάσμα μπορεί σταδιακά να μετατραπεί σε γενικότερο χάσμα σχολικής επίδοσης.
Γιατί μένουν πίσω τα αγόρια;
Δεν υπάρχει μία απλή βιολογική εξήγηση ούτε θα ήταν επιστημονικά σοβαρό να θεωρήσουμε ότι τα κορίτσια είναι εκ φύσεως «καλύτερα μαθήτριες». Η σχολική επίδοση διαμορφώνεται από ένα σύνθετο πλέγμα κοινωνικών, οικογενειακών, πολιτισμικών και εκπαιδευτικών παραγόντων.
Ένα από τα ζητήματα που απασχολούν ιδιαίτερα τους ερευνητές είναι η σχέση των αγοριών με την ανάγνωση. Κατά μέσο όρο, τα κορίτσια εμφανίζουν συχνότερα θετικότερη στάση απέναντι στο διάβασμα για ευχαρίστηση, ενώ μεταξύ των αγοριών είναι μεγαλύτερο το ποσοστό εκείνων που αντιμετωπίζουν την ανάγνωση κυρίως ως σχολική υποχρέωση.
Και εδώ δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος: όποιος διαβάζει περισσότερο αποκτά μεγαλύτερο λεξιλόγιο, μεγαλύτερη ευχέρεια στην κατανόηση σύνθετων προτάσεων, περισσότερη εξοικείωση με διαφορετικά είδη κειμένων και τελικά μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση. Όποιος αποφεύγει συστηματικά το διάβασμα χάνει ακριβώς αυτή τη συσσωρευτική εξάσκηση.
Το αγόρι που μαθαίνει ότι «το διάβασμα δεν είναι γι' αυτόν»
Υπάρχει όμως και μια λιγότερο ορατή πολιτισμική πλευρά. Από μικρή ηλικία εξακολουθούν να καλλιεργούνται διαφορετικές προσδοκίες για αγόρια και κορίτσια: η επιμέλεια, η υπομονή, η οργάνωση και η προσήλωση στη σχολική εργασία συχνά επιβραβεύονται περισσότερο ως χαρακτηριστικά των κοριτσιών, ενώ στα αγόρια γίνεται ευκολότερα ανεκτή η διάσπαση, η ανυπομονησία ή ακόμη και η απόρριψη του διαβάσματος ως κάτι «βαρετό».
Έτσι μπορεί να δημιουργηθεί μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία. Το αγόρι που από μικρό ακούει ότι «τα αγόρια δεν κάθονται εύκολα να διαβάσουν» μπορεί τελικά να υιοθετήσει αυτή ακριβώς την ταυτότητα.
Δεν χρειάζονται λιγότερη Γλώσσα – Χρειάζονται διαφορετικές γέφυρες προς το διάβασμα
Η απάντηση του σχολείου δεν μπορεί ασφαλώς να είναι η μείωση των απαιτήσεων ούτε η κατασκευή ενός διαφορετικού, απλούστερου προγράμματος για τα αγόρια. Χρειάζεται, όμως, να αναρωτηθούμε σοβαρά πώς θα ξαναφέρουμε περισσότερα αγόρια κοντά στην ανάγνωση πριν η απόσταση γίνει μαθησιακό χάσμα.
Αυτό σημαίνει μεγαλύτερη ποικιλία κειμένων, ώστε δίπλα στη λογοτεχνία να υπάρχουν δημοσιογραφικά και επιστημονικά κείμενα, βιογραφίες, ιστορίες περιπέτειας, αθλητισμός, τεχνολογία, κόμικς και θέματα που μπορούν να ενεργοποιήσουν διαφορετικά ενδιαφέροντα, χωρίς βέβαια να δημιουργούμε καινούργια στερεότυπα για το τι «πρέπει» να αρέσει σε ένα αγόρι ή ένα κορίτσι.
Κυρίως σημαίνει ότι η κατανόηση κειμένου πρέπει να διδάσκεται από όλους τους εκπαιδευτικούς και όχι μόνο από τον φιλόλογο ή τον δάσκαλο. Να μαθαίνουν οι μαθητές πώς εντοπίζουμε το βασικό νόημα, πώς διακρίνουμε πληροφορία από άποψη, πώς συνδέουμε διαφορετικά σημεία ενός κειμένου και πώς ελέγχουμε αν πραγματικά καταλάβαμε αυτό που μόλις διαβάσαμε.
Ένα χάσμα που το σχολείο δεν πρέπει να θεωρήσει φυσιολογικό
Η καλύτερη επίδοση των κοριτσιών είναι ασφαλώς μια θετική εκπαιδευτική εξέλιξη, ιδιαίτερα αν θυμηθούμε πόσο διαφορετική ήταν ιστορικά η πρόσβαση των γυναικών στην εκπαίδευση. Δεν υπάρχει όμως κανένας λόγος η πρόοδός τους να συνοδεύεται από αδιαφορία για τις δυσκολίες μιας σημαντικής μερίδας αγοριών.
Γιατί πίσω από τους μέσους όρους υπάρχουν παιδιά.
Και όταν ένα αγόρι φτάνει στο Γυμνάσιο ή στο Λύκειο χωρίς να μπορεί να κατανοήσει με άνεση ένα απαιτητικό κείμενο, το πρόβλημα δεν είναι απλώς ότι θα πάρει χαμηλότερο βαθμό στη Γλώσσα.
Είναι ότι δυσκολεύεται να χρησιμοποιήσει το βασικότερο εργαλείο πάνω στο οποίο στηρίζεται ολόκληρο το σχολείο: να διαβάζει, να καταλαβαίνει, να κρίνει και τελικά να μαθαίνει.
