Τον Μάιο ο Κυριάκος Μητσοτάκης δήλωνε ότι «έχει αντιστραφεί το brain drain» και παρουσίαζε την επιστροφή Ελλήνων από το εξωτερικό ως μία από τις επιτυχίες της κυβερνητικής πολιτικής. Η επιστροφή επιστημόνων δεν εξαρτάται μόνο από όσα συμβαίνουν στα πανεπιστήμια, όμως όταν μια κυβέρνηση μιλά τόσο επίμονα για brain regain, είναι εύλογο να εξετάσουμε τι ακριβώς προσφέρει η χώρα μας σε εκείνους που θέλουν να επιστρέψουν για να συνεχίσουν εδώ την ερευνητική και ακαδημαϊκή τους πορεία.
Τα στοιχεία του Εθνικού Κέντρου Τεκμηρίωσης (ΕΚΤ) για το 2024 αποκαλύπτουν μια αντίφαση που δεν δικαιολογεί τους κυβερνητικούς πανηγυρισμούς. Οι συνολικές δαπάνες Έρευνας και Ανάπτυξης στην Ελλάδα αυξήθηκαν από 3,365 δισ. ευρώ το 2023 σε 3,621 δισ. το 2024, όμως η αύξηση αυτή προήλθε σε μεγάλο βαθμό από τις επιχειρήσεις, όπου οι δαπάνες ανέβηκαν από 1,658 δισ. σε 1,986 δισ. ευρώ, δηλαδή περίπου κατά 19,8%. Στην τριτοβάθμια εκπαίδευση συνέβη το αντίθετο: οι δαπάνες Έρευνας και Ανάπτυξης μειώθηκαν από 982,55 εκατ. ευρώ το 2023 σε 911,03 εκατ. το 2024, μια πτώση περίπου 7,3% μέσα σε έναν χρόνο.
Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο ανησυχητική όταν εξετάσουμε το ανθρώπινο δυναμικό, καθώς οι ερευνητές στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, αν υπολογιστούν σε ισοδύναμες θέσεις πλήρους απασχόλησης, μειώθηκαν από 27.566 το 2023 σε 24.353 το 2024, δηλαδή κατά περίπου 11,7%. Αυτό δεν σημαίνει ότι 3.213 συγκεκριμένοι ερευνητές έφυγαν από τα ελληνικά πανεπιστήμια ή από τη χώρα, αλλά ότι η συνολική ερευνητική απασχόληση που αντιστοιχεί σε πλήρεις θέσεις μειώθηκε αισθητά, την ώρα που η τριτοβάθμια εκπαίδευση εξακολουθεί να συγκεντρώνει σχεδόν το 48% του ερευνητικού δυναμικού της Ελλάδας.
Η διαπίστωση αυτή δεν οδηγεί στον ισχυρισμό ότι η πανεπιστημιακή έρευνα καταρρέει διαρκώς, αφού το 2023 είχε προηγηθεί αύξηση των σχετικών δαπανών, προκύπτει όμως ότι το 2024 υπήρξε μια σοβαρή αντιστροφή. Και το ζήτημα δεν είναι ότι αυξάνεται η επιχειρηματική έρευνα, κάτι που είναι θετικό, αλλά ότι αυτή δεν μπορεί να αντικαταστήσει τη δημόσια πανεπιστημιακή έρευνα, η οποία έχει διαφορετική αποστολή, αφού δεν υπηρετεί μόνο ό,τι μπορεί να αποδώσει άμεσα στην αγορά, αλλά και τη βασική έρευνα, τη μακροχρόνια παραγωγή γνώσης, την αντιμετώπιση κοινωνικών και περιβαλλοντικών προβλημάτων και την εκπαίδευση της επόμενης γενιάς ερευνητών. Είναι χαρακτηριστικό ότι από τα 911,03 εκατ. ευρώ των ερευνητικών δαπανών της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης το 2024, τα 525,94 εκατ. αφορούσαν βασική έρευνα, δηλαδή έρευνα που αποτελεί θεμέλιο της επιστημονικής προόδου χωρίς να υπόσχεται απαραίτητα άμεση εμπορική απόδοση.
Η σημερινή εικόνα αποκτά μεγαλύτερη σημασία αν συνδεθεί με όσα δείχνουν και οι τελευταίοι κρατικοί προϋπολογισμοί. Στην ανάλυσή μας για τον Προϋπολογισμό του 2025, με την Κυριακή Μάλαμα, είχαμε επισημάνει ότι μειώνονταν για δεύτερη συνεχή χρονιά οι πόροι που σχεδιαζόταν να απορροφήσει το Υπουργείο Παιδείας από τα ευρωπαϊκά και επενδυτικά χρηματοδοτικά εργαλεία, ενώ θέταμε ρητά ως αναγκαία προτεραιότητα την αύξηση της χρηματοδότησης των πανεπιστημίων για έρευνα και καινοτομία. Στη δε ανάλυσή μου για τον Προϋπολογισμό του 2026 καταγραφόταν ότι η Παιδεία υποχωρεί από 8,5% των συνολικών κρατικών δαπανών το 2023 σε 7,8% το 2026 και από περίπου 2,8% του ΑΕΠ σε 2,6%, ενώ οι πόροι του Ταμείου Ανάκαμψης για το Υπουργείο Παιδείας μειώνονται από 305 εκατ. ευρώ το 2025 σε 219 εκατ. το 2026. Πρόκειται για διαφορετικά μεγέθη από εκείνα που μετρά το ΕΚΤ και δεν πρέπει να συγχέονται λογιστικά, αποτυπώνουν όμως μια κοινή πολιτική εικόνα: η δημόσια Παιδεία και η πανεπιστημιακή έρευνα δεν ενισχύονται με τον τρόπο που θα απαιτούσε μια σοβαρή στρατηγική επιστροφής και παραμονής επιστημόνων.
Με αυτά τα δεδομένα, η ιστορία του «Εμπιστοσύνη στα Αστέρια μας - Trust Your Stars» αποκτά ιδιαίτερο βάρος. Το πρόγραμμα είχε προϋπολογισμό 80,64 εκατ. ευρώ, από τα οποία 72 εκατ. προέρχονταν από το Ταμείο Ανάκαμψης, και προοριζόταν για νέους ερευνητές, μεταδιδάκτορες, υποψήφιους διδάκτορες και συνεργασίες μεταξύ ερευνητικών ομάδων διαφορετικών πανεπιστημίων. Το έργο είχε ενταχθεί από τον Οκτώβριο του 2022 στο Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, στο πλαίσιο της δράσης για την προώθηση της ποιότητας, της καινοτομίας και της εξωστρέφειας στα πανεπιστήμια, όμως η πρόσκληση δημοσιεύθηκε μόλις στις 15 Απριλίου 2024, όταν το διαθέσιμο χρονικό περιθώριο είχε ήδη περιοριστεί σημαντικά. Τελικά υποβλήθηκαν 1.241 αιτήσεις και ακολούθησε διαδικασία αξιολόγησης και ενστάσεων.
Το βασικό χρονοδιάγραμμα ήταν γνωστό πολύ νωρίτερα, αφού ήδη από την ευρωπαϊκή απόφαση του 2021 προβλεπόταν ότι μέχρι το τέταρτο τρίμηνο του 2025 θα έπρεπε να έχουν ολοκληρωθεί, κλείσει οικονομικά και αξιολογηθεί 112 έργα του Trust Your Stars. Παρ’ όλα αυτά, τον Ιούλιο του 2025 το πρόγραμμα αφαιρέθηκε από το ελληνικό Σχέδιο Ανάκαμψης και στις 28 Απριλίου 2026 ανακλήθηκε επίσημα η απόφαση ένταξής του. Η τελική κατάληξη του προγράμματος το 2026 δεν ήρθε χωρίς προειδοποιητικά σημάδια, αφού από τον Σεπτέμβριο του 2025 ο πρωθυπουργός παραδεχόταν ότι δεν ήταν ικανοποιημένος από τον τρόπο με τον οποίο είχε προχωρήσει το Trust Your Stars, ότι ορισμένες από τις καταγγελίες ήταν βάσιμες και ότι το υπουργείο Παιδείας είχε αναλάβει μια διαδικασία για την οποία δεν διέθετε απαραίτητα την απαιτούμενη εμπειρία. Ακόμη σημαντικότερη ήταν η επισήμανση του πρωθυπουργού ότι η Ελλάδα δεν διαθέτει ένα σταθερό, ετήσιο χρηματοδοτικό πλαίσιο για την έρευνα, ικανό να προσφέρει συνέχεια και προβλεψιμότητα στους ερευνητές, και ακριβώς η έλλειψη αυτής της προβλεψιμότητας συνοψίζει ίσως ολόκληρο το πρόβλημα. Γιατί ένας νέος επιστήμονας δεν αποφασίζει να επιστρέψει και να παραμείνει στην Ελλάδα επειδή άκουσε μια κυβερνητική καμπάνια, αλλά επειδή γνωρίζει ότι θα έχει πρόσβαση σε σταθερή χρηματοδότηση, σταθερές και διαφανείς διαδικασίες κρίσης των ερευνητικών προτάσεων, αξιοπρεπείς συνθήκες εργασίας και μια ερευνητική διαδρομή που δεν θα εξαρτάται κάθε φορά από ένα έκτακτο ευρωπαϊκό πρόγραμμα ή από το αν μια διοίκηση θα προλάβει τις προθεσμίες του.
Το brain regain δεν κρίνεται, λοιπόν, από τις εξαγγελίες της κυβέρνησης, αλλά από το αν η χώρα δημιουργεί τις υλικές προϋποθέσεις ώστε οι επιστήμονες να επιστρέψουν και να μπορούν να μείνουν. Και όταν την ίδια περίοδο μειώνονται οι δαπάνες και η ερευνητική απασχόληση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, ενώ ένα πρόγραμμα δεκάδων εκατομμυρίων ευρώ για νέους ερευνητές προκηρύσσεται καθυστερημένα και τελικά βγαίνει από το Ταμείο Ανάκαμψης χωρίς να υλοποιηθεί όπως είχε σχεδιαστεί, τότε γίνεται φανερό ότι τα κυβερνητικά συνθήματα απέχουν πολύ από την πραγματικότητα.
Πηγές - περισσότερα στοιχεία:
- Πρωθυπουργός, 25 Μαΐου 2026 – δήλωση για αντιστροφή του brain drain:
https://www.primeminister.gr/2026/05/25/38569 - Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης – Οριστικά στοιχεία Έρευνας και Ανάπτυξης 2024:
https://metrics.ekt.gr/sites/metrics-ekt/files/ekdoseis-pdf/2026/RDstatistics_2024_final_Greece_el_20260714.pdf - Ελλάδα 2.0 – Επίσημη πρόσκληση «Trust Your Stars»:
https://greece20.gov.gr/?calls=prosklisi-pros-dikaioychoys-ton-eidikon-logariasmon-kondylion-ereynas-e-l-k-e-ton-a-e-i-gia-chrimatodotisi-sto-ergo-empistosyni-sta-asteria-mas-trust-your-stars - Υπουργείο Παιδείας, 6 Μαΐου 2026 – επίσημη ανακοίνωση για την πορεία και την ανάκληση του Trust Your Stars:
https://www.minedu.gov.gr/deltia-typoy-2/64876-06-05-26-anakoinosi-tou-ypaitha-gia-to-ergo-empistosyni-sta-asteria-mas-trust-your-stars-3 - Συμβούλιο της Ε.Ε. – Παράρτημα της Εκτελεστικής Απόφασης για το ελληνικό Σχέδιο Ανάκαμψης, 2021:
https://greece20.gov.gr/wp-content/uploads/2021/11/ST_10152_2021_ADD_1_en.pdf - Πρωθυπουργός, 15 Σεπτεμβρίου 2025 – Bio3 Forum και παραδοχές για το Trust Your Stars και τη χρηματοδότηση της έρευνας:
https://www.primeminister.gr/en/2025/09/15/36936
