Το παιχνίδι ρόλων, το γνωστό role playing, είναι μία από τις πιο ζωντανές και δημιουργικές μεθόδους που μπορεί να χρησιμοποιήσει ένας εκπαιδευτικός μέσα στην τάξη. Και ίσως η μεγάλη του δύναμη βρίσκεται ακριβώς στο γεγονός ότι για λίγη ώρα η τάξη παύει να είναι τάξη!
Μπαίνουν σε διαφορετικούς ρόλους, υιοθετούν διαφορετικές οπτικές γωνίες και καλούνται να σκεφτούν όχι μόνο «τι θα έκανα εγώ;», αλλά κυρίως «τι θα έκανα αν ήμουν αυτός ο άνθρωπος, σε αυτή την εποχή, κάτω από αυτές τις συνθήκες;». Και αυτή η μικρή μετατόπιση είναι εξαιρετικά σημαντική, γιατί μαθαίνει στα παιδιά ότι ο κόσμος δεν φαίνεται ίδιος από κάθε θέση.
Το παιχνίδι ρόλων δημιουργεί ένα ασφαλές περιβάλλον πειραματισμού. Ένα παιδί μπορεί να γίνει βασιλιάς, επαναστάτης, δημοσιογράφος, επιστήμονας, ήρωας ενός μυθιστορήματος, ένας άνθρωπος που παίρνει μια δύσκολη απόφαση ή ακόμη και κάποιος με τον οποίο διαφωνεί. Μπορεί να δοκιμάσει μια σκέψη, να υπερασπιστεί μια θέση, να κάνει λάθος, να αλλάξει γνώμη, να αυτοσχεδιάσει. Και όλα αυτά χωρίς τους κινδύνους και τις συνέπειες που θα υπήρχαν στον πραγματικό κόσμο.
Έτσι τα παιδιά εκφράζονται, επικοινωνούν, συνεργάζονται, χρησιμοποιούν τη φαντασία τους και δημιουργούν τη δική τους προσωρινή πραγματικότητα. Δεν υπάρχει μία απολύτως σωστή αντίδραση και αυτό ακριβώς τα απελευθερώνει. Το μάθημα δεν είναι πλέον μια διαδικασία κατά την οποία ο εκπαιδευτικός δίνει την πληροφορία και ο μαθητής καλείται να την αποθηκεύσει. Γίνεται εμπειρία.
Και ό,τι βιώνεται, συνήθως θυμάται πολύ περισσότερο από ό,τι απλώς ακούγεται.
Στην Ιστορία: «Τι θα έκανες αν ήσουν εκεί;»
Η Ιστορία είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Αντί ο εκπαιδευτικός να εξηγεί αποκλειστικά τα επιχειρήματα δύο αντιμαχόμενων πλευρών, μπορεί να μοιράσει στην τάξη κάρτες ρόλων.
«Εσείς είστε οι Αθηναίοι και εσείς οι Σπαρτιάτες. Έχετε συνέλευση. Πρέπει να αποφασίσετε αν θα προχωρήσετε σε πόλεμο».
Ή:
«Βρισκόμαστε λίγο πριν από την Ελληνική Επανάσταση. Κάποιοι είστε μέλη της Φιλικής Εταιρείας, κάποιοι φοβισμένοι κάτοικοι, κάποιοι πρόκριτοι και κάποιοι άνθρωποι που πιστεύουν ότι η στιγμή για εξέγερση δεν έχει ακόμη έρθει. Τι θα υποστηρίξει κάθε πλευρά;»
Ξαφνικά οι ιστορικές αποφάσεις παύουν να φαίνονται αυτονόητες. Ο μαθητής καταλαβαίνει ότι οι άνθρωποι του παρελθόντος δεν γνώριζαν το τέλος της ιστορίας που εμείς γνωρίζουμε σήμερα. Έπρεπε να αποφασίσουν μέσα στην αβεβαιότητα.
Και αυτό είναι ίσως ένα από τα σημαντικότερα μαθήματα που μπορεί να δώσει η Ιστορία.
Στη Λογοτεχνία: Τι έγινε όταν έκλεισε το βιβλίο;
Στη Λογοτεχνία το παιχνίδι ρόλων μπορεί να απογειώσει ακόμη και ένα κείμενο που αρχικά φαίνεται δύσκολο στα παιδιά.
Μια ιστορία μπορεί να σταματήσει σε ένα κρίσιμο σημείο και ο εκπαιδευτικός να πει:
«Τώρα δεν θα διαβάσουμε τη συνέχεια. Θα τη δημιουργήσετε εσείς».
Κάποιοι μαθητές γίνονται οι ήρωες του κειμένου, άλλοι συγγενείς τους, άλλοι φίλοι ή άνθρωποι που εμφανίζονται στη σκηνή. Η ομάδα πρέπει να αποφασίσει τι θα συμβεί στη συνέχεια και στη συνέχεια να το παίξει.
Ακόμη πιο ενδιαφέρουσα είναι η ερώτηση:
«Τι θα έλεγε αυτός ο ήρωας αν μπορούσαμε να τον συναντήσουμε σήμερα;»
Ένας μαθητής μπορεί να καθίσει στη λεγόμενη «καυτή καρέκλα» ως ο ήρωας του έργου και οι υπόλοιποι να του κάνουν ερωτήσεις:
«Γιατί το έκανες;»
«Μετάνιωσες;»
«Γιατί δεν μίλησες;»
«Τι φοβόσουν περισσότερο;»
Για να απαντήσει, ο μαθητής πρέπει να έχει κατανοήσει πραγματικά τον χαρακτήρα. Δεν αρκεί πια να θυμάται τι γράφει το βιβλίο.
Role playing παντού
Το παιχνίδι ρόλων δεν αφορά μόνο τα θεωρητικά μαθήματα.
Στη Γλώσσα μπορεί να στηθεί μια συνέντευξη εργασίας, μια τηλεοπτική συζήτηση, μια διαφωνία ανάμεσα σε δύο πολίτες ή μια συνέντευξη Τύπου.
Στις ξένες γλώσσες μπορεί να υπάρξει ένα εστιατόριο, ένα αεροδρόμιο, ένα ξενοδοχείο, ένας γιατρός και ένας ασθενής, ένας τουρίστας που ζητά πληροφορίες ή δύο φίλοι που προσπαθούν να λύσουν ένα πρόβλημα.
Στη Βιολογία ένας μαθητής μπορεί να είναι ο γιατρός και ένας άλλος ο ασθενής που ζητά να καταλάβει πώς λειτουργεί ένα όργανο.
Ακόμη και στα Μαθηματικά μπορεί να στηθεί ένα μικρό κατάστημα, μια τράπεζα, μια αγορά ή ένα πραγματικό πρόβλημα στο οποίο οι μαθητές χρειάζεται να χρησιμοποιήσουν μαθηματικές έννοιες για να πάρουν αποφάσεις.
Η μάθηση γίνεται χαρά
Το σημαντικότερο, όμως, είναι κάτι πολύ απλό: τα παιδιά συμμετέχουν επειδή θέλουν να δουν τι θα συμβεί.Περιμένουν τη σειρά τους. Γελούν. Συζητούν. Διαφωνούν. Αυτοσχεδιάζουν. Προτείνουν. Κάποιος ντροπαλός μαθητής μπορεί ξαφνικά, επειδή δεν χρειάζεται να μιλήσει ως «ο εαυτός του» αλλά ως ένας ρόλος, να απελευθερωθεί και να μιλήσει περισσότερο από ποτέ.
Και τότε συμβαίνει κάτι που κάθε εκπαιδευτικός θα ήθελε να βλέπει στην τάξη του: η μάθηση παύει να μοιάζει με υποχρέωση. Γίνεται παιχνίδι. Και το παιχνίδι δεν είναι αντίθετο με τη μάθηση. Για το παιδί είναι ένας από τους πιο φυσικούς τρόπους μάθησης. Αλλά όχι μόνο για το παιδί. Και ο έφηβος μαθαίνει καλύτερα μέσα από την ευχαρίστηση.Με το γέλιο, την εποκοινωνία. Μια τάξη, άλλωστε, δεν χρειάζεται πάντοτε περισσότερες πληροφορίες. Χρειάζεται περισσότερες αφορμές για σκέψη, φαντασία, συναίσθημα και συμμετοχή.
Γιατί ο μαθητής μπορεί να ξεχάσει κάποτε τι ακριβώς έγραφε μια παράγραφος του βιβλίου. Πολύ δυσκολότερα όμως θα ξεχάσει την ημέρα που έγινε ο ίδιος για λίγα λεπτά ο άνθρωπος για τον οποίο μιλούσε το βιβλίο.
