Υπάρχουν ορισμένες στρεβλώσεις στην ελληνική εκπαίδευση που έχουν παγιωθεί τόσο πολύ, ώστε σχεδόν πάψαμε να τις θεωρούμε παράλογες! Μία από αυτές είναι η περίπτωση του Ελεύθερου και του Γραμμικού Σχεδίου. Μαθητές του Λυκείου καλούνται να εξεταστούν πανελλαδικά στα συγκεκριμένα μαθήματα, προκειμένου να διεκδικήσουν την εισαγωγή τους σε σχολές που τα απαιτούν, χωρίς όμως το ίδιο το δημόσιο σχολείο να τους προσφέρει την ουσιαστική και συστηματική προετοιμασία που χρειάζονται.
Με απλά λόγια, το κράτος λέει στον μαθητή: «Θα σε εξετάσω σε αυτό το μάθημα, αλλά για να το μάθεις θα πρέπει να βρεις μόνος σου τον τρόπο».
Και ο «τρόπος» είναι σχεδόν πάντα ένας: φροντιστήριο ή ιδιαίτερα μαθήματα.
Ένας μαθητής που ονειρεύεται να σπουδάσει Αρχιτεκτονική ή να ακολουθήσει άλλη σχολή για την οποία απαιτείται εξέταση στο Σχέδιο βρίσκεται από νωρίς αντιμέτωπος με μία πρόσθετη υποχρέωση. Δεν αρκούν το σχολείο, η προετοιμασία για τα βασικά πανελλαδικώς εξεταζόμενα μαθήματα, οι ατελείωτες ώρες διαβάσματος και το άγχος των Πανελλαδικών. Χρειάζεται να βρει χρόνο και χρήματα για ένα ακόμη φροντιστήριο.
Και εδώ τίθεται ένα πολύ απλό ερώτημα: τι γίνεται με το παιδί μιας οικογένειας που δεν μπορεί να πληρώσει;
Η απάντηση είναι δυσάρεστη. Ξεκινά την ίδια πανελλαδική διαδικασία με λιγότερα εφόδια από έναν συμμαθητή του που έχει την οικονομική δυνατότητα να κάνει δύο ή τρία χρόνια οργανωμένης προετοιμασίας στο Σχέδιο. Η περίφημη «ισότητα των ευκαιριών» αρχίζει να ξεθωριάζει πριν ακόμη ο μαθητής καθίσει στο εξεταστικό θρανίο.
Δεν πρόκειται για μία λεπτομέρεια του συστήματος. Πρόκειται για μία θεμελιώδη αντίφαση. Αν ένα μάθημα θεωρείται τόσο σημαντικό ώστε ο βαθμός του να επηρεάζει την πρόσβαση ενός νέου ανθρώπου στη σχολή που επιθυμεί, τότε θα έπρεπε αυτονόητα να του παρέχεται και η δυνατότητα να το διδαχθεί επαρκώς μέσα στο δημόσιο σχολείο.
Διαφορετικά, στην πραγματικότητα δεν εξετάζεται μόνο η ικανότητα του μαθητή στο Σχέδιο. Εξετάζεται έμμεσα και η οικονομική δυνατότητα της οικογένειάς του.
Το παράδοξο γίνεται ακόμη μεγαλύτερο επειδή το Σχέδιο κάθε άλλο παρά ένα «δευτερεύον» μάθημα είναι. Απαιτεί συστηματική εξάσκηση, τεχνική, παρατηρητικότητα, ακρίβεια, αντίληψη του χώρου, αισθητική καλλιέργεια και πολλές ώρες δουλειάς. Δεν είναι ένα αντικείμενο που μπορεί κάποιος να ανοίξει ένα βιβλίο λίγες εβδομάδες πριν από τις εξετάσεις και να το μάθει μόνος του.
Χρειάζεται καθοδήγηση και χρόνο.
Γι' αυτό και οι οικογένειες που γνωρίζουν εγκαίρως ότι το παιδί τους ενδιαφέρεται για συγκεκριμένες σχολές ξεκινούν την εξωσχολική προετοιμασία αρκετά νωρίς. Μαζί όμως με αυτήν ξεκινά και ένας ακόμη λογαριασμός.
Κάπως έτσι, το δημόσιο σχολείο, αντί να περιορίζει την ανάγκη για την παραπαιδεία, την παράγει το ίδιο.
Είναι ίσως μία από τις μεγαλύτερες ελληνικές εκπαιδευτικές αντιφάσεις: από τη μία πλευρά γίνεται διαρκώς λόγος για την καταπολέμηση των ανισοτήτων και για ένα σχολείο που θα προσφέρει ίσες ευκαιρίες σε όλα τα παιδιά και από την άλλη διατηρούνται εξεταστικές απαιτήσεις για τις οποίες η ουσιαστική προετοιμασία έχει μεταφερθεί εκτός σχολείου και επί πληρωμή.
Το ζήτημα, μάλιστα, δεν αφορά μόνο το Σχέδιο. Αποκαλύπτει ένα βαθύτερο πρόβλημα της ελληνικής εκπαίδευσης: αρκετές φορές το σχολείο δεν είναι σχεδιασμένο με βάση αυτό που πραγματικά χρειάζεται ο μαθητής, αλλά ο μαθητής καλείται να προσαρμοστεί στις αντιφάσεις του συστήματος.
Και όταν δεν μπορεί, πληρώνει.
Κυριολεκτικά και μεταφορικά.
Θα μπορούσε να υπάρξει διαφορετικός δρόμος. Το Ελεύθερο και το Γραμμικό Σχέδιο θα μπορούσαν να προσφέρονται οργανωμένα στα Λύκεια για όσους μαθητές επιθυμούν να εξεταστούν σε αυτά, με επαρκείς ώρες διδασκαλίας, κατάλληλους εκπαιδευτικούς και πραγματική προετοιμασία. Θα μπορούσαν ακόμη να δημιουργηθούν δημόσια προπαρασκευαστικά τμήματα σε επίπεδο Διευθύνσεων Εκπαίδευσης ή δήμων, ώστε κανένα παιδί να μη στερείται μία σχολή επειδή η οικογένειά του δεν έχει τη δυνατότητα να πληρώσει.
Το κόστος μιας τέτοιας παρέμβασης θα ήταν μικρό μπροστά στη σημασία της.
Γιατί το ζήτημα δεν είναι απλώς το Σχέδιο. Είναι η ίδια η αξιοπιστία ενός εκπαιδευτικού συστήματος που ζητά από τα παιδιά να διαγωνιστούν με ίσους όρους, χωρίς προηγουμένως να τους έχει προσφέρει ίσα εργαλεία.
Και όσο ένα παιδί χρειάζεται να περάσει την πόρτα ενός φροντιστηρίου για να μάθει ένα μάθημα στο οποίο θα το εξετάσει το ίδιο το κράτος, κάτι παραμένει βαθιά λάθος.
Το σχολείο δεν μπορεί να εξετάζει αυτό που δεν διδάσκει.
Και η ισότητα στις Πανελλαδικές δεν μπορεί να αρχίζει από το πορτοφόλι της οικογένειας.
