Η δημογραφική συρρίκνωση της Ελλάδας δεν είναι πλέον μια πρόβλεψη για το μέλλον. Είναι μια πραγματικότητα που αποτυπώνεται ήδη στις σχολικές αίθουσες και αναμένεται να γίνει ακόμη πιο έντονη τα επόμενα χρόνια. Λιγότερες γεννήσεις σημαίνουν σταδιακά λιγότερα παιδιά στα σχολεία, γεγονός που αναπόφευκτα επηρεάζει τον σχεδιασμό της εκπαίδευσης. Το μεγάλο ερώτημα, όμως, είναι τι θα κάνει η Πολιτεία με αυτή τη νέα πραγματικότητα.
Γιατί η μείωση των μαθητών μπορεί να οδηγήσει σε δύο εντελώς διαφορετικές κατευθύνσεις. Η μία είναι η λογική της «εξοικονόμησης»: λιγότερα τμήματα, συγχωνεύσεις σχολείων και διαφορετική κατανομή του εκπαιδευτικού προσωπικού. Η άλλη είναι να αξιοποιηθεί η δημογραφική αλλαγή ως ευκαιρία για ένα καλύτερο δημόσιο σχολείο, με λιγότερους μαθητές ανά τάξη και περισσότερο χρόνο για κάθε παιδί.
Και εδώ ακριβώς βρίσκεται η ουσία της συζήτησης.
Οι αριθμοί δεν δείχνουν πάντα τι συμβαίνει μέσα στην τάξη
Η Ελλάδα εμφανίζεται σε διεθνείς συγκρίσεις να έχει σχετικά χαμηλή αναλογία μαθητών ανά εκπαιδευτικό. Σε αρκετές βαθμίδες της δημόσιας εκπαίδευσης, οι σχετικοί δείκτες κινούνται περίπου στους 8 έως 10 μαθητές ανά εκπαιδευτικό. Ο αριθμός αυτός, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι ένας εκπαιδευτικός έχει καθημερινά απέναντί του οκτώ ή δέκα μαθητές.
Η συγκεκριμένη αναλογία προκύπτει από τον συνολικό αριθμό μαθητών και εκπαιδευτικών και δεν αποτυπώνει απαραίτητα το μέγεθος των πραγματικών τμημάτων. Στην εξίσωση περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, εκπαιδευτικοί που υπηρετούν σε διοικητικές θέσεις ή καλύπτουν διαφορετικές ανάγκες του συστήματος.
Παράλληλα, η ελληνική γεωγραφία δημιουργεί μια πολύ διαφορετική εικόνα από περιοχή σε περιοχή. Άλλες ανάγκες έχει ένα μεγάλο σχολείο της Αθήνας και άλλες ένα ολιγοθέσιο σχολείο σε ένα απομακρυσμένο νησί ή σε έναν ορεινό οικισμό. Έτσι, ένας χαμηλός μέσος όρος δεν σημαίνει αυτομάτως μικρές τάξεις ή επαρκή στελέχωση κάθε σχολείου.
Το δημογραφικό ως αφορμή για μικρότερα τμήματα
Αν, λοιπόν, τα παιδιά μειώνονται, γιατί η απάντηση να είναι υποχρεωτικά λιγότερα τμήματα; Για τους εκπαιδευτικούς που ζουν καθημερινά την πραγματικότητα της τάξης, η δημογραφική αλλαγή θα μπορούσε να αποτελέσει μια σημαντική ευκαιρία. Λιγότεροι μαθητές θα μπορούσαν να σημαίνουν μικρότερα τμήματα και, κατ’ επέκταση, περισσότερο χρόνο για κάθε μαθητή. Ο εκπαιδευτικός θα μπορούσε να ασχοληθεί πιο ουσιαστικά με τα παιδιά που δυσκολεύονται, να εντοπίσει νωρίτερα μαθησιακές ανάγκες, να προσαρμόσει τη διδασκαλία και να δημιουργήσει ένα περιβάλλον όπου η μάθηση δεν γίνεται υπό την πίεση της διαχείρισης ενός υπερβολικά μεγάλου αριθμού μαθητών.
Η μείωση του μαθητικού πληθυσμού, επομένως, δεν χρειάζεται να μεταφραστεί σε μικρότερο σχολείο. Θα μπορούσε να μεταφραστεί σε περισσότερο χώρο για το παιδί μέσα στο σχολείο.
Η άλλη πλευρά: συγχωνεύσεις και περιορισμός τμημάτων
Υπάρχει, βέβαια, και η διαφορετική ανάγνωση. Όταν οι μαθητές μειώνονται, το κράτος καλείται να διαχειριστεί ένα σχολικό δίκτυο που σχεδιάστηκε για μεγαλύτερο πληθυσμό.
Σε ορισμένες περιοχές, αυτό μπορεί να οδηγήσει σε συγχωνεύσεις τμημάτων ή σχολικών μονάδων. Η λογική είναι κυρίως διοικητική: λιγότεροι μαθητές συνεπάγονται διαφορετικές ανάγκες σε προσωπικό, υποδομές και πόρους. Όμως ένα σχολείο δεν είναι απλώς ένας αριθμός σε έναν κρατικό προϋπολογισμό.
Για μια μικρή ή απομακρυσμένη περιοχή, το σχολείο αποτελεί συχνά βασικό κομμάτι της ίδιας της τοπικής κοινωνίας. Το κλείσιμό του μπορεί να σημαίνει καθημερινές μετακινήσεις μαθητών, πρόσθετη επιβάρυνση για τις οικογένειες και περαιτέρω αποδυνάμωση μιας περιοχής που ήδη αντιμετωπίζει δημογραφική συρρίκνωση. Και κάπως έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος: λιγότερα παιδιά οδηγούν σε λιγότερες σχολικές δομές, οι λιγότερες δομές κάνουν μια περιοχή λιγότερο ελκυστική για οικογένειες και η περιοχή μπορεί τελικά να χάσει ακόμη περισσότερους κατοίκους.
Το πραγματικό ερώτημα είναι τι σχολείο θέλουμε
Η συζήτηση για το δημογραφικό, επομένως, δεν μπορεί να περιορίζεται στο πόσοι μαθητές αντιστοιχούν σε έναν εκπαιδευτικό στατιστικά. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι τι θέλουμε να κάνουμε με τους λιγότερους μαθητές. Να χρησιμοποιηθεί η μείωση του μαθητικού πληθυσμού ως επιχείρημα για λιγότερα τμήματα και συγχωνεύσεις; Ή να γίνει αφορμή για μια διαφορετική εκπαιδευτική πολιτική, με μικρότερες τάξεις, περισσότερη εξατομικευμένη διδασκαλία και καλύτερες συνθήκες για μαθητές και εκπαιδευτικούς; Το δημογραφικό δεν μπορεί να λυθεί μέσα από το σχολείο. Μπορεί, όμως, να καθορίσει τι σχολείο θα έχουμε.
Και ίσως αυτή να είναι η μεγάλη ευκαιρία που κρύβεται πίσω από τη μείωση των μαθητών: λιγότερα παιδιά δεν σημαίνει αναγκαστικά λιγότερη εκπαίδευση. Μπορεί να σημαίνει περισσότερη και καλύτερη εκπαίδευση για κάθε παιδί.
