Το πρόσφατο ΦΕΚ του Υπουργείου Παιδείας για τη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης στο σχολείο αποτελεί, σε μεγάλο βαθμό, μια προσπάθεια προσαρμογής του εθνικού πλαισίου στις απαιτήσεις του ευρωπαϊκού δικαίου, όμως η κανονιστική αυτή προσαρμογή δεν συνοδεύεται από μια αντίστοιχα συγκροτημένη εκπαιδευτική πολιτική για την ΤΝ
Ο κανονισμός AI-ACT
Ήδη από τις 2 Αυγούστου του 2026, άρχισαν να εφαρμόζονται σε όλες τις χώρες της Ε.Ε. οι διατάξεις του ευρωπαϊκού κανονισμού AI-ACT για την Τεχνητή Νοημοσύνη που είχε τεθεί σε ισχύ ήδη από τον Αύγουστο του 2024.
Ο AI-ACT αποτελεί μία ευρωπαϊκή προσπάθεια να τεθούν όρια στην ανεξέλεγκτη ανάπτυξη της ΤΝ και να προστατευθούν θεμελιώδη δικαιώματα. Ο κανονισμός βάζει κανόνες με βάση τους οποίους θα γίνεται η χρήση της ΤΝ χωρίς όμως να ασχολείται με τα πολιτικά και οικονομικά διακυβεύματα και με το ποιος ελέγχει την ΤΝ. Το ζήτημα, φυσικά, δεν είναι μόνο να διασφαλίσουμε ότι η ΤΝ θα χρησιμοποιείται με ασφάλεια και σύμφωνα με τους κανόνες, αλλά και να εξετάσουμε ποιος θέτει τους κανόνες, ποιος ελέγχει τις υποδομές και τα δεδομένα και ποιος αποφασίζει για τις κοινωνικές προτεραιότητες που ενσωματώνονται στην τεχνολογία.
Εκπαίδευση και ΤΝ
Σχετικά με την εκπαίδευση, η ΤΝ ανοίγει νέες δυνατότητες αλλά και κινδύνους. Ένα σύστημα ΤΝ μπορεί να προσαρμόζει το περιεχόμενο, τον ρυθμό και τον τρόπο μάθησης στις ανάγκες κάθε παιδιού, λειτουργώντας σαν ένας διαρκώς διαθέσιμος βοηθός που παρέχει άμεση ανατροφοδότηση και πρόσβαση στο εκπαιδευτικό υλικό. Όμως η παθητική χρήση των εργαλείων ΤΝ μπορεί να οδηγήσει σε εξάρτηση από έτοιμες απαντήσεις, σε μηχανική αναπαραγωγή απαντήσεων και, τελικά, στην υποχώρηση βασικών δεξιοτήτων, όπως η έκφραση και η λύση προβλημάτων. Και λογικά μπαίνουν νέα και δύσκολα ερωτήματα σχετικά με την αξιολόγηση της μαθησιακής προσπάθειας και της αυθεντικότητας των εργασιών, ενώ χρειάζεται να επαναπροσδιοριστεί ο ρόλος του εκπαιδευτικού και η παιδαγωγική σχέση.
Το ΦΕΚ επιχειρεί να αντιμετωπίσει ορισμένους από τους κινδύνους που συνδέονται με τη χρήση της ΤΝ στην εκπαίδευση, ενσωματώνοντας βασικές αρχές του AI Act. Ορθά απαγορεύει την «πλήρως αυτοματοποιημένη λήψη αποφάσεων αξιολόγησης των επιδόσεων των μαθητών/τριών ή/και εκπαιδευτικών μέσω συστημάτων ΤΝ», ενώ παράλληλα δεν επιτρέπει την «παραγωγή εργασιών ή λοιπών παραδοτέων μαθητών/τριών που έχουν δημιουργηθεί εξ ολοκλήρου ή κατά σημαντικό βαθμό από σύστημα ΤΝ».
Ανάμεσα στις απαγορεύσεις περιλαμβάνονται επίσης η δημιουργία και χρήση deepfakes, καθώς και η κατασκευή ψευδών βιβλιογραφικών αναφορών. Τα deepfakes είναι πλαστά ή παραποιημένα οπτικοακουστικά αρχεία, όπως εικόνες, βίντεο ή ηχητικά αποσπάσματα, που δημιουργούνται ή τροποποιούνται με τη βοήθεια της ΤΝ.
Ωστόσο, εδώ προκύπτει ένα εύλογο ερώτημα: τι ακριβώς καινούργιο απαγορεύεται; Η ψευδής βιβλιογραφική αναφορά, η λογοκλοπή, η παραποίηση μιας εικόνας ή ενός βίντεο και η εξαπάτηση δεν αποτελούν νέες παραβάσεις που εμφανίστηκαν με την ΤΝ. Υπήρχαν και αντιμετωπίζονταν ως παραπτώματα και πριν από την εμφάνισή της. Η ΤΝ, βέβαια, μεταβάλλει σημαντικά την ευκολία με την οποία μπορούν να παραχθούν και να διαδοθούν τέτοιες πρακτικές.
Το ζήτημα δεν είναι να απαγορεύσεις κάτι που η νομοθεσία και η εκπαιδευτική δεοντολογία ήδη απαγορεύουν αλλά να αναπτύξεις μία παιδαγωγική προσέγγιση για το πώς οι μαθητές και οι μαθήτριες θα εκπαιδεύονται στην επαλήθευση των πληροφοριών, των πηγών και των δεδομένων που παράγονται από την ΤΝ. Αλλά και πως θα αντιμετωπιστεί ο κίνδυνος της γνωστικής εξάρτησης (deskilling) των παιδιών από την Τεχνολογία.
Η μεγαλύτερη πρόκληση για το σχολείο είναι πώς θα διαμορφώσει πολίτες που θα μπορούν να χρησιμοποιούν την ΤΝ με κριτική σκέψη και θα κατανοούν τα όρια της. Η κοινωνία δεν χρειάζεται μόνο χρήστες της Τεχνητής Νοημοσύνης αλλά δρώντα υποκείμενα που κατανοούν τις δυνατότητες, τους περιορισμούς και τις κοινωνικές συνέπειές της, ώστε να μπορούν να συμμετέχουν ουσιαστικά στον δημόσιο διάλογο και στον δημοκρατικό έλεγχο της τεχνολογίας
Ράνια Καλαντζή
Εκπαιδευτικός ΠΕ86
Πρόεδρος ΕΛΜΕ Σιβιτανιδείου
