Το αρχαιοελληνικό γνωμικό «γηράσκω αεί διδασκόμενος» αποδίδεται στον Σόλωνα και εκφράζει την ιδέα ότι η μάθηση δεν σταματά ποτέ. Στη σημερινή ελληνική εκπαίδευση, όμως, η φράση αποκτά μια διαφορετική, σχεδόν πικρή εκδοχή: «γηράσκω αεί διδάσκων».
Χιλιάδες εκπαιδευτικοί εξακολουθούν να βρίσκονται καθημερινά μπροστά στον πίνακα μέχρι τα 67 τους χρόνια – και σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμη περισσότερο. Όχι επειδή το επέλεξαν, αλλά επειδή οι αλλαγές στο ασφαλιστικό σύστημα, η οικονομική κρίση και οι χαμηλές συντάξεις τούς υποχρεώνουν να παραμένουν στην ενεργό υπηρεσία. Έτσι, άνθρωποι που ξεκίνησαν να διδάσκουν τη δεκαετία του 1980 εξακολουθούν σήμερα να μπαίνουν στην τάξη απέναντι σε εφήβους που θα μπορούσαν να είναι εγγόνια τους.
Ένα σχολείο που γερνά μαζί με τους εκπαιδευτικούς του
Η εικόνα αυτή δεν αποτελεί μεμονωμένο περιστατικό αλλά αποτυπώνει μια ευρύτερη πραγματικότητα. Η ελληνική δευτεροβάθμια εκπαίδευση βρίσκεται αντιμέτωπη με τη σταδιακή γήρανση του ανθρώπινου δυναμικού της.
Τα στοιχεία του υπουργείου Παιδείας είναι χαρακτηριστικά. Στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση υπηρετούν σήμερα 66.447 μόνιμοι εκπαιδευτικοί, ηλικίας από 24 έως 67 ετών.
Η ηλικιακή κατανομή αποτυπώνει ξεκάθαρα την εικόνα:
- 44.100 εκπαιδευτικοί (66,4%) είναι άνω των 50 ετών.
- 13.033 καθηγητές, δηλαδή σχεδόν ένας στους πέντε (20%), έχουν ήδη συμπληρώσει τα 60 τους χρόνια.
- Οι ηλικίες 40-49 αντιστοιχούν σε 17.904 εκπαιδευτικούς (27%).
- Μόλις 4.325 μόνιμοι καθηγητές βρίσκονται στην ηλικιακή ομάδα 30-39 ετών.
- Κάτω των 30 υπηρετούν μόλις 118 εκπαιδευτικοί, με νεότερους τρεις 24χρονους καθηγητές μουσικής και δύο 25χρονους εκπαιδευτικούς ναυτικών μαθημάτων.
Οι αριθμοί αυτοί αποκαλύπτουν ένα εκπαιδευτικό σύστημα όπου η ηλικιακή ανανέωση προχωρά με αργούς ρυθμούς, παρά τους διορισμούς των τελευταίων ετών.
«Δεν ξέρω αν αντέχω άλλο όρθιος στον πίνακα»
Πίσω όμως από τους αριθμούς υπάρχουν άνθρωποι.
Ο Β.Κ., καθηγητής Φυσικής 67 ετών, περιγράφει μια καθημερινότητα που δύσκολα αποτυπώνεται στους πίνακες προσωπικού:
«Δεν είμαι πια σίγουρος ότι μπορώ να σταθώ όρθιος όλη την ώρα μπροστά στον πίνακα. Τα παιδιά έχουν ενέργεια, έχουν ρυθμό, έχουν άλλες απαιτήσεις. Εγώ προσπαθώ, αλλά η κόπωση είναι τεράστια.»
Η διδασκαλία δεν είναι μια τυπική εργασία γραφείου. Προϋποθέτει πολύωρη ορθοστασία, συνεχή ομιλία, ψυχραιμία, διαχείριση εφηβικών συμπεριφορών, ένταση και διαρκή πνευματική εγρήγορση.
Η εμπειρία αποτελεί ανεκτίμητο πλεονέκτημα, όμως η φυσική φθορά είναι αναπόφευκτη.
Γιατί οι εκπαιδευτικοί μένουν μέχρι τα 67;
Η απάντηση δεν βρίσκεται μόνο στην αύξηση των ορίων ηλικίας.
Τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια διαμορφώθηκε ένα νέο τοπίο.
Οι ασφαλιστικές μεταρρυθμίσεις αύξησαν σταδιακά τα όρια συνταξιοδότησης, καταργώντας ευνοϊκότερα καθεστώτα που ίσχυαν παλαιότερα.
Την ίδια στιγμή, η οικονομική κρίση περιόρισε δραστικά τις συντάξεις και οδήγησε πολλούς εκπαιδευτικούς στο συμπέρασμα ότι η αποχώρηση θα σήμαινε σημαντική υποβάθμιση του βιοτικού τους επιπέδου.
Όπως παραδέχεται ο 66χρονος φιλόλογος Γιώργος Κ.:
«Δεν είναι ότι θέλω να είμαι ακόμα εδώ. Αλλά αν φύγω, η σύνταξη δεν θα με βγάζει ούτε για τα φάρμακά μου.»
Έτσι, η εργασία δεν αποτελεί πλέον επιλογή αλλά οικονομική αναγκαιότητα.
Η μεγάλη απόσταση από τη νέα γενιά
Η εμπειρία και η παιδαγωγική ωριμότητα αποτελούν πολύτιμα στοιχεία για κάθε σχολική μονάδα.
Ωστόσο, όσο μεγαλώνει η ηλικιακή απόσταση ανάμεσα σε μαθητές και εκπαιδευτικούς, τόσο αυξάνονται και οι δυσκολίες επικοινωνίας.
Οι σημερινοί έφηβοι μεγαλώνουν μέσα σε έναν πλήρως ψηφιακό κόσμο, με διαφορετικούς τρόπους επικοινωνίας, διαφορετικές προσλαμβάνουσες και διαφορετικό ρυθμό ζωής.
Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις όπου οι ίδιοι οι μαθητές παρατηρούν ότι ο καθηγητής δυσκολεύεται με τις ψηφιακές εφαρμογές ή χρησιμοποιεί παραδείγματα που δεν αγγίζουν τη δική τους πραγματικότητα.
Το ζήτημα δεν αφορά μόνο τις ψηφιακές δεξιότητες.
Αφορά κυρίως τη δυνατότητα να δημιουργηθεί μια ουσιαστική σχέση επικοινωνίας μέσα στην τάξη.
Ένα σύστημα χωρίς ανανέωση
Η παραμονή χιλιάδων εκπαιδευτικών μέχρι τα 67 τους χρόνια έχει και μια ακόμη συνέπεια.
Καθυστερεί την είσοδο νέων εκπαιδευτικών στο δημόσιο σχολείο.
Για χρόνια, χιλιάδες νέοι πτυχιούχοι περίμεναν στους πίνακες αναπληρωτών, αλλάζοντας κάθε χρόνο περιοχή και ζώντας σε καθεστώς εργασιακής αβεβαιότητας, ενώ οι οργανικές θέσεις παρέμεναν δεσμευμένες.
Το αποτέλεσμα είναι ένα σχολείο που δυσκολεύεται να ανανεωθεί ηλικιακά, την ώρα που η κοινωνία και οι ανάγκες των μαθητών αλλάζουν με ολοένα ταχύτερους ρυθμούς.
Η εμπειρία είναι πολύτιμη, η υποχρεωτική παραμονή όχι
Κανείς δεν αμφισβητεί ότι οι εκπαιδευτικοί που έχουν υπηρετήσει τρεις και τέσσερις δεκαετίες διαθέτουν γνώση, παιδαγωγική ωριμότητα και πολύτιμη εμπειρία.
Το ερώτημα όμως είναι διαφορετικό.
Είναι παιδαγωγικά, κοινωνικά και εργασιακά ορθό ένας άνθρωπος να παραμένει στην τάξη αποκλειστικά επειδή δεν μπορεί να ζήσει αξιοπρεπώς με τη σύνταξή του;
Η συζήτηση δεν αφορά μόνο την ηλικία των εκπαιδευτικών.
Αφορά τον τρόπο με τον οποίο η Πολιτεία αντιμετωπίζει όσους αφιέρωσαν ολόκληρη τη ζωή τους στη δημόσια εκπαίδευση.
Η εμπειρία των μεγαλύτερων αποτελεί πολύτιμο κεφάλαιο για το σχολείο. Δεν πρέπει όμως να μετατρέπεται σε λόγο παραμονής από ανάγκη. Ένα σύγχρονο εκπαιδευτικό σύστημα οφείλει να δίνει στους εκπαιδευτικούς τη δυνατότητα να αποχωρούν με αξιοπρέπεια όταν ολοκληρώνουν τον επαγγελματικό τους κύκλο, διασφαλίζοντας παράλληλα την ανανέωση του ανθρώπινου δυναμικού με νέους επιστήμονες. Γιατί η παιδεία χρειάζεται τόσο τη σοφία της εμπειρίας όσο και τη δυναμική της νέας γενιάς.
