Έπειτα από περισσότερο από μία δεκαετία μαζικής φυγής επιστημόνων και νέων εργαζομένων, τα πρώτα στοιχεία δείχνουν ότι το φαινόμενο του brain drain αρχίζει να επιβραδύνεται. Για πρώτη φορά μετά τα χρόνια της οικονομικής κρίσης, περισσότεροι Έλληνες επιστρέφουν στη χώρα απ' όσους την εγκαταλείπουν, δημιουργώντας ένα θετικό μεταναστευτικό ισοζύγιο που γεννά συγκρατημένη αισιοδοξία.
Ωστόσο, η εικόνα απέχει ακόμη από το να χαρακτηριστεί ως πλήρης ανατροπή. Περισσότεροι από 800.000 Έλληνες εξακολουθούν να ζουν στις χώρες του ΟΟΣΑ, ενώ περίπου 17.000 κάτοχοι διδακτορικού συνεχίζουν την επιστημονική και επαγγελματική τους πορεία στο εξωτερικό, αποτελώντας ένα τεράστιο απόθεμα γνώσης και εξειδίκευσης που εξακολουθεί να λείπει από την ελληνική οικονομία.
Το 2024 περισσότεροι επέστρεψαν από όσους έφυγαν
Σύμφωνα με την κοινή έκθεση του ΟΟΣΑ και του Εθνικού Κέντρου Τεκμηρίωσης με τίτλο «Το ελληνικό ανθρώπινο δυναμικό στο εξωτερικό – Η επιστροφή», από το 2021 και μετά παρατηρείται σταθερή αύξηση των επιστροφών.
Το 2023 αποτέλεσε την πρώτη χρονιά κατά την οποία οι επιστροφές ξεπέρασαν τις αναχωρήσεις, ενώ το 2024 η εικόνα βελτιώθηκε ακόμη περισσότερο, καθώς περίπου 20.000 περισσότεροι Έλληνες επέστρεψαν στη χώρα από όσους μετανάστευσαν.
Η εξέλιξη αυτή σηματοδοτεί την πρώτη ουσιαστική αντιστροφή μιας τάσης που χαρακτήρισε ολόκληρη την περίοδο της οικονομικής κρίσης.
Ποιοι είναι όσοι επιστρέφουν
Η έρευνα δείχνει ότι οι περισσότεροι επαναπατριζόμενοι είναι νέοι άνθρωποι υψηλής κατάρτισης.
Περισσότεροι από τους μισούς ανήκουν στην ηλικιακή ομάδα 20-39 ετών, ενώ περίπου τρεις στους πέντε διαθέτουν πανεπιστημιακό τίτλο σπουδών.
Σχεδόν οι μισοί επέστρεψαν από δύο χώρες που αποτέλεσαν βασικούς προορισμούς του ελληνικού brain drain:
- Ηνωμένο Βασίλειο
- Γερμανία
Παράλληλα, το 47% των επαναπατριζόμενων εργάζεται σε θέσεις υψηλής εξειδίκευσης, ενώ περίπου 45% απασχολείται στον χώρο της υγείας ή σε τεχνικά επαγγέλματα, όπως μηχανικοί και μηχανολόγοι.
Είναι επίσης χαρακτηριστικό ότι το 42% όσων επέστρεψαν επέλεξαν να εγκατασταθούν στην Αττική, γεγονός που αναδεικνύει τη συνεχιζόμενη συγκέντρωση των περισσότερων ευκαιριών απασχόλησης στην Αθήνα.
Η οικογένεια νίκησε την καριέρα
Ίσως το πιο ενδιαφέρον εύρημα της έρευνας αφορά τους λόγους επιστροφής.
Σε αντίθεση με ό,τι θα περίμενε κανείς, ο βασικός παράγοντας δεν ήταν οι καλύτερες επαγγελματικές προοπτικές ή οι υψηλότερες αποδοχές.
Οι περισσότεροι επέστρεψαν επειδή επιθυμούσαν να επανενωθούν με τις οικογένειές τους και να ξαναχτίσουν τη ζωή τους στην Ελλάδα.
Το στοιχείο αυτό δείχνει ότι η συναισθηματική σύνδεση με τη χώρα παραμένει ισχυρή, ακόμη και όταν οι οικονομικές συνθήκες δεν είναι ιδανικές.
Γιατί πολλοί εξακολουθούν να μην επιστρέφουν
Παρά τη βελτίωση, η ίδια έκθεση καταγράφει ότι χιλιάδες Έλληνες του εξωτερικού συνεχίζουν να απορρίπτουν το ενδεχόμενο επιστροφής.
Οι βασικοί λόγοι είναι:
- οι περιορισμένες επαγγελματικές προοπτικές,
- οι χαμηλότερες αμοιβές,
- η έλλειψη αξιοκρατίας,
- οι μικρότερες δυνατότητες εξέλιξης.
Οι παράγοντες αυτοί εξακολουθούν να λειτουργούν αποτρεπτικά, ιδιαίτερα για επιστήμονες υψηλής εξειδίκευσης.
Η πιο ύπουλη μορφή brain drain
Η έκθεση αναδεικνύει και μια λιγότερο ορατή διάσταση του προβλήματος.
Η Ελλάδα εξακολουθεί να διαθέτει από τα υψηλότερα ποσοστά αποφοίτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, όμως η αγορά εργασίας αδυνατεί να αξιοποιήσει αποτελεσματικά αυτό το ανθρώπινο κεφάλαιο.
Τα στοιχεία είναι αποκαλυπτικά:
- η ανεργία των νέων πτυχιούχων φτάνει το 13%, έναντι 5% στον μέσο όρο του ΟΟΣΑ,
- το 37% των πτυχιούχων θεωρείται υπερεκπαιδευμένο για τη θέση εργασίας που κατέχει, όταν ο αντίστοιχος μέσος όρος στην Ευρωπαϊκή Ένωση είναι 22%.
Με άλλα λόγια, πολλοί νέοι δεν εγκαταλείπουν τη χώρα μόνο επειδή δεν βρίσκουν εργασία, αλλά επειδή δεν βρίσκουν εργασία αντίστοιχη των προσόντων τους.
17.000 Έλληνες διδάκτορες βρίσκονται στο εξωτερικό
Ιδιαίτερη σημασία έχει το στοιχείο που αφορά το υψηλής εξειδίκευσης επιστημονικό δυναμικό.
Περισσότεροι από 17.000 Έλληνες κάτοχοι διδακτορικού ζουν και εργάζονται σήμερα στο εξωτερικό, κυρίως στις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Γερμανία, το Ηνωμένο Βασίλειο, την Ελβετία και τη Γαλλία.
Πρόκειται για ένα σημαντικό κομμάτι του ερευνητικού δυναμικού της χώρας, το οποίο αναπτύσσει την επιστημονική του δραστηριότητα σε πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα και μεγάλες επιχειρήσεις εκτός Ελλάδας.
Εξάγουμε γιατρούς, εισάγουμε εργατικό δυναμικό
Ένα ακόμη χαρακτηριστικό στοιχείο της έκθεσης αφορά τον χώρο της υγείας.
Περίπου 8.000 Έλληνες γιατροί εργάζονται σήμερα στο εξωτερικό, ενώ η χώρα εξακολουθεί να αντιμετωπίζει σοβαρές ελλείψεις σε αρκετές ειδικότητες και απομακρυσμένες περιοχές.
Η εικόνα αυτή αποτυπώνει ίσως με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο τη μεγάλη πρόκληση της επόμενης ημέρας: η Ελλάδα επενδύει σημαντικούς δημόσιους πόρους για την εκπαίδευση υψηλά καταρτισμένων επιστημόνων, οι οποίοι στη συνέχεια προσφέρουν τις υπηρεσίες τους σε άλλες οικονομίες.
Το μεγάλο στοίχημα
Η σταδιακή αύξηση των επιστροφών αποτελεί αναμφίβολα μια θετική εξέλιξη. Δεν αρκεί όμως από μόνη της για να αντιστρέψει πλήρως το brain drain που χαρακτήρισε την προηγούμενη δεκαπενταετία.
Το πραγματικό στοίχημα για τα επόμενα χρόνια δεν είναι μόνο να επιστρέψουν περισσότεροι Έλληνες, αλλά να δημιουργηθούν εκείνες οι συνθήκες που θα επιτρέψουν στους νέους επιστήμονες να παραμείνουν στη χώρα, να αξιοποιήσουν τις γνώσεις τους και να σχεδιάσουν εδώ το επαγγελματικό και οικογενειακό τους μέλλον. Μόνο τότε η επιστροφή θα πάψει να αποτελεί εξαίρεση και θα μετατραπεί σε μια νέα, σταθερή πραγματικότητα.
