Η πρόσφατη ενσωμάτωση του νέου βιβλίου της Βυζαντινής και Μεσαιωνικής Ιστορίας για τη Β΄ Γυμνασίου στην ψηφιακή βιβλιοθήκη διδακτικών βιβλίων «Μελίσπη» σηματοδοτεί μια σημαντική καμπή για τη σχολική εκπαίδευση. Το σύγγραμμα, το οποίο συνέταξαν οι συγγραφείς Νικολέττα Γιαντσή, Κατερίνα Κωνσταντινίδου, Νίκος Λινάρδος, Μαρίλια Λυκάκη και Γεώργιος Πάλλης, εισάγει μια ανανεωμένη προσέγγιση στην πρόσληψη του Βυζαντίου από τη μαθητιώσα νεολαία. Δεδομένου ότι η αξιοποίηση του συγκεκριμένου εγχειριδίου (εκδόσεις Πεδίο) αποτελεί μονόδρομο για τον παραχρονικό προγραμματισμό όλων των Γυμνασίων της χώρας, κρίνεται απαραίτητη μια πρώτη, συστηματική αποτίμησή του στην πράξη, καθώς και μια συγκριτική εξέταση με το τρέχον βιβλίο των Ι. Δημητρούκα και Θ. Ιωάννου.
Οι ψηφιακές καινοτομίες και τα θετικά στοιχεία του νέου συγγράμματος
Στα αδιαμφισβήτητα πλεονεκτήματα του νέου πονήματος συγκαταλέγεται η εντυπωσιακή αναβάθμιση του εποπτικού υλικού. Το βιβλίο περιλαμβάνει συνολικά 24 χάρτες, οι οποίοι είναι σαφώς πιο ολοκληρωμένοι και παραστατικοί σε σύγκριση με τους 14 του παλαιότερου εγχειριδίου, ενώ οι οπτικά ξεκάθαρες χρονογραμμές προτάσσονται πλέον στην αρχή κάθε κεφαλαίου. Παράλληλα, η εισαγωγή επεξηγηματικού «γλωσσαρίου» με ειδικούς όρους στο τέλος κάθε ενότητας διευκολύνει τη μαθησιακή διαδικασία.
Η εικονογράφηση έχει ενισχυθεί σημαντικά, αριθμώντας περίπου 118 απεικονίσεις έναντι των 85 του προηγούμενου βιβλίου, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στη βυζαντινή ναοδομία και τις μικρογραφίες χειρογράφων. Σε επίπεδο περιεχομένου, η ιστορική αφήγηση παρουσιάζεται εμφανώς πιο τεκμηριωμένη, προσφέροντας διεξοδική ανάλυση κομβικών γεγονότων, όπως:
- Η Άλωση του 1204 (για την οποία το παλιό βιβλίο διέθετε μόλις 47 λέξεις) και η Άλωση του 1453.
- Η ιστορική ανάδειξη του «Ακάθιστου Ύμνου» και της «Κυριακής της Ορθοδοξίας».
- Η στοιχειοθετημένη παρουσίαση της Καταλανικής Κομπανίας και ο ρόλος της βουβωνικής πανώλης στην εξασθένηση του ύστερου Βυζαντίου.
- Η παράθεση πρωτογενών πηγών για τη βυζαντινή διπλωματία, τη στρατηγική και την καθημερινή κουζίνα.
Επιπλέον, οι τελικές ερωτήσεις στοχεύουν στην καλλιέργεια της κριτικής σκέψης και της ιστορικής συνείδησης, συνδέοντας το παρελθόν με το παρόν. Ιδιαίτερη μνεία αξίζει στην αξιοποίηση κωδικών QR, οι οποίοι προσφέρουν διαδραστικές ασκήσεις (κλειστού τύπου, εμπέδωσης, κρυπτόλεξα, παιχνίδια) και ηχητικό ή οπτικό υλικό — αν και σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως το κρυπτόλεξο της σελίδας 89, απαιτείται ειδική εφαρμογή για την πρόσβαση.
Εικονογραφικές αστοχίες και ιστορικές ανακρίβειες στους χάρτες
Παρά την εξαιρετική δομή, το βιβλίο παρουσιάζει συγκεκριμένα σημεία που επιδέχονται κριτική διόρθωση. Στον τομέα των εικόνων, εντοπίζεται απουσία φορητών εικόνων (υπάρχει μόλις μία) και παντελής έλλειψη αναφοράς στην ελεφαντουργία, η οποία στο παλαιότερο βιβλίο αντιπροσωπευόταν από τρία έργα. Για την αποτελεσματικότερη ανάδειξη της σχέσης του Βυζαντίου με την αρχαία ελληνική γραμματεία, θα προτεινόταν η προσθήκη του περίφημου ελεφάντινου κιβωτιδίου του Veroli ή του Darmstadt, τα οποία φέρουν μυθολογικές παραστάσεις (όπως η αρπαγή της Ευρώπης ή η άνοδος του Μεγάλου Αλεξάνδρου). Επιπλέον, στο κεφάλαιο της Μακεδονικής Αναγέννησης (σελ. 81) έχει τοποθετηθεί λανθασμένα το μεταγενέστερο κομνήνειο ψηφιδωτό του Ιωάννη Β΄ Κομνηνού και της Ειρήνης, αντί για το χρονικά ορθό ψηφιδωτό του Κωνσταντίνου Θ΄ Μονομάχου και της Ζωής, ενώ στη σελίδα 94 η λεζάντα ψηφιδωτού χρήζει διόρθωσης, καθώς απεικονίζει τον συμβασιλέα Αλέξιο και όχι την Άννα Κομνηνή.
Σοβαρότερο πρόβλημα εντοπίζεται στον χάρτη των θεμάτων του 8ου αιώνα (σελ. 29), ο οποίος παρουσιάζει ανακριβώς ολόκληρη την Ανατολική Μακεδονία και την παραλιακή ζώνη εκτός των βυζαντινών συνόρων, εμφανίζοντας το «Βουλγαρικό Χανάτο» να εκτείνεται μέχρι την ακτογραμμή της Καβάλας. Η απεικόνιση αυτή έρχεται σε προφανή αντίθεση με τον ορθό χάρτη της σελίδας 33, αλλά και με τα ιστορικά και αρχαιολογικά δεδομένα της περιοχής. Η βυζαντινή κυριαρχία και ο έλεγχος των στρατηγικών πόλεων της περιοχής (Νεάπολη/Χριστούπολη, Φίλιπποι, Αμφίπολη) κατά τον 8ο αιώνα αποδεικνύονται περίτρανα από:
- Τη συνεχή λειτουργία των επισκοπών Αμφίπολης και Φιλίππων (Πενθέκτη Σύνοδος, 692).
- Την ίδρυση της Κλεισούρας Στρυμόνος από τον Ιουστινιανό Β΄ το 688, που επισφράγισε την υποταγή των σλαβικών φύλων.
- Τα πλούσια ανασκαφικά ευρήματα του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου στους Φιλίππους (βιοτεχνικές εγκαταστάσεις, νομίσματα, σφραγίδες βυζαντινών αξιωματούχων και πολυτελή κεραμική από την Κωνσταντινούπολη των 8ου-10ου αιώνων).
- Την ασφαλή διέλευση του Αγίου Γρηγορίου του Δεκαπολίτη από τη Χριστούπολη το 833 και τη διοίκηση της πόλης από τον Καίσαρα Μωσελέ το 836.
Προβληματικά παραθέματα και το ζήτημα του εθνοτικού αυτοπροσδιορισμού
Κριτική προσέγγιση απαιτείται και στην επιλογή ορισμένων γραπτών πηγών. Η πηγή «Βυζαντινός ή Ρωμαίος;» (σελ. 10) της Averil Cameron αποδίδει μεν τον όρο «Ρωμαίος», αλλά παραλείπει τη διαχρονική χρήση των όρων «Έλληνας» και «Γραικός» ως στοιχείων εθνοτικού αυτοπροσδιορισμού. Ήδη από τον 5ο αιώνα (Πρίσκος) και τον 6ο αιώνα (Προκόπιος), και μετέπειτα κατά τη Μακεδονική και Κομνήνεια περίοδο, οι πηγές (Ψελλός, Άννα Κομνηνή, Χωνιάτης κ.ά.) βρίθουν αναφορών που συνδέουν ευθέως τους Βυζαντινούς με τους αρχαίους Έλληνες ως προγόνους τους. Αν και η φράση του προλόγου ότι «Η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία μετεξελίχθηκε σε ένα ελληνικό μεσαιωνικό κράτος» αποδίδει την ιστορική πραγματικότητα, η θέση της στον πρόλογο την καθιστά δυσπρόσιτη για τους μαθητές. Επιπλέον, το εγχειρίδιο παραλείπει εντελώς κάθε αναφορά στον Ιωάννη Γ΄ Βατάτζη και τον Θεόδωρο Β΄ Λάσκαρη, οι οποίοι υπήρξαν στυλοβάτες και θεμελιωτές του μεσαιωνικού και νεοελληνικού εθνισμού μετά το 1204.
Παράλληλα, η πηγή του Ιωάννη της Εφέσου για την «Εξάπλωση των Σλάβων» (σελ. 34) κρίνεται εξαιρετικά προβληματική για σχολικό επίπεδο, καθώς η σύγχρονη έρευνα έχει καταδείξει τις προφανείς υπερβολές της, δεδομένου ότι ο συγγραφέας χρησιμοποιούσε τον όρο «Ελλάδα» για να περιγράψει ολόκληρο το Ιλλυρικό (Βαλκανική). Τέλος, στη σελίδα 72 εντοπίζεται μια άσκοπη διπλή παράθεση της ίδιας πηγής για τον εκχριστιανισμό των Ρώσων, η οποία θα μπορούσε να αντικατασταθεί με αποσπάσματα από το «Χρονικό του Νέστορος» για τη βυζαντινορωσική συνθήκη του 912 ή τον γοητευτικό θρύλο της επίσκεψης των Ρώσων σοφών στην Αγία Σοφία.
Γλωσσικές απλουστεύσεις και προτάσεις για ένα πιο σύγχρονο μάθημα
Για την πληρέστερη προσαρμογή του βιβλίου στο επίπεδο μαθητών ηλικίας 13 ετών, κρίνεται σκόπιμη η γλωσσική απλοποίηση ορισμένων ενοτήτων, όπως αυτή της σελίδας 74. Προκειμένου το μάθημα να καταστεί πιο ελκυστικό, θα μπορούσαν να ενταχθούν:
- Αποσπάσματα από σύγχρονα κόμικς με θεματολογία γύρω από το Βυζάντιο.
- Υπερσύνδεσμοι (QR) προς ιστορικά βίντεο στο YouTube, συνοδευόμενοι από ειδικές «βιντεο-ασκήσεις».
- Μια σύντομη ενότητα αφιερωμένη στον λαϊκό πολιτισμό, με βυζαντινά αινίγματα (π.χ. του Χριστόφορου Μυτιληναίου), παροιμίες, καθώς και αρχαιολογικά ευρήματα καθημερινής χρήσης (όπως τα πρόσφατα ζάρια από τάβλι που εντοπίστηκαν σε ναυάγιο του 8ου αιώνα στην Κροατία).
- Παραθέματα από τη βυζαντινή «λογοτεχνία του φανταστικού», όπως ο θρύλος της δρακοντοκτονίας του Αλεξίου Β΄ Κομνηνού στην Τραπεζούντα ή οι φανταστικές περιπέτειες του Μεγάλου Αλεξάνδρου στον ψευδο-Καλλισθένη, τα οποία θα μπορούσαν να πλαισιώσουν ιδανικά το μάθημα και να βοηθήσουν τους μαθητές να αντιληφθούν τη ζωντανή σχέση του βυζαντινού πολιτισμού με τη νεότερη ελληνική κοινωνία.
*Ο Δημήτριος Κουγιουμτζόγλου είναι εκπαιδευτικός κλάδου ΠΕ02 (Φιλόλογος) με πολυετή διδακτική εμπειρία και ερευνητικό έργο στο αντικείμενο της Ιστορίας στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση.
