Το πρόσφατο περιστατικό σε σχολική μονάδα των Σερρών, όπου γυμνασιάρχης φέρεται να φίμωσε μαθητή ως μέσο «πειθαρχίας», δεν μπορεί να εκληφθεί ως μεμονωμένο ξέσπασμα αυταρχισμού. Αντιθέτως, αναδεικνύει με ιδιαίτερη ένταση κρίσιμα ζητήματα που αφορούν τον τρόπο επιλογής, άσκησης και ελέγχου της εξουσίας από τα στελέχη της εκπαίδευσης, ειδικά όταν τα ίδια πρόσωπα καλούνται να αξιολογούν εκπαιδευτικούς και να διαμορφώνουν το παιδαγωγικό και διοικητικό κλίμα των σχολικών μονάδων.
Το γεγονός αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα όταν εξεταστεί μέσα από το θεωρητικό πλαίσιο της καταχρηστικής ηγεσίας (abusive supervision ή bossing), καθώς γονείς αναφέρουν πλήθος περιστατικών λεκτικής επίθεσης και ψυχολογικής βίας από την εν λόγω διευθύντρια, τόσο σε μαθητές όσο και σε καθηγητές και καθαρίστριες.
Η καταχρηστική ηγεσία ως μορφή εκφοβισμού
Τις τελευταίες δεκαετίες φαινόμενα όπως η εργασιακή βία, η παρενόχληση και τα τοξικά εργασιακά περιβάλλοντα έχουν αποδειχθεί ιδιαίτερα επιβλαβή τόσο για τους εργαζομένους όσο και για τη λειτουργία των οργανισμών συνολικά (Bhattacharjee & Sarkar, 2022). Οι έρευνες επικεντρώνονται στη λεγόμενη «σκοτεινή πλευρά της ηγεσίας», διερευνώντας μορφές κακομεταχείρισης που αναπτύσσονται εντός ιεραρχικών δομών και τις συνέπειές τους σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο.
Οι ηγέτες κατέχουν κομβική θέση στους οργανισμούς, καθώς επηρεάζουν καθοριστικά τις συνθήκες εργασίας, τις διαπροσωπικές σχέσεις και τη συνολική οργανωσιακή κουλτούρα (Fischer, Dietz & Antonakis, 2021). Ωστόσο, σε ορισμένες περιπτώσεις η εξουσία αυτή ασκείται καταχρηστικά, οδηγώντας σε συμπεριφορές που παραβιάζουν βασικές ηθικές, επαγγελματικές και παιδαγωγικές αρχές (Schmid, Pircher Verdorfer, & Peus, 2019). Το φαινόμενο αυτό περιγράφεται στη βιβλιογραφία ως καταχρηστική ηγεσία.
Η καταχρηστική ηγεσία ορίζεται ως η συστηματική εκδήλωση εχθρικών λεκτικών ή μη λεκτικών συμπεριφορών από τον προϊστάμενο προς τους υφισταμένους του, εξαιρουμένης της σωματικής βίας, όπως αυτές γίνονται αντιληπτές από τους ίδιους τους εργαζομένους (Tepper, 2000).
Στο πλαίσιο αυτό, η καταχρηστική ηγεσία ταυτίζεται σε μεγάλο βαθμό με το φαινόμενο του bossing, δηλαδή του κάθετου εκφοβισμού που ασκείται από τον προϊστάμενο προς τον υφιστάμενο. Πρόκειται για μορφή εκφοβισμού «από τα πάνω», όπου η ψυχολογική πίεση αξιοποιεί την ιεραρχική ανισότητα και τις θεσμικές εξουσίες του ηγέτη (Novák, 2004). Το bossing θεωρείται ιδιαίτερα επικίνδυνο, καθώς ο προϊστάμενος διαθέτει τη δυνατότητα να ελέγχει το έργο, την αξιολόγηση και, συχνά, την επαγγελματική πορεία του υφισταμένου.
Παρότι η εμπειρία έχει υποκειμενικά χαρακτηριστικά, η έρευνα δείχνει ότι σε πολλές περιπτώσεις πρόκειται για επαναλαμβανόμενες και σαφώς αναγνωρίσιμες πρακτικές, όπως η δημόσια ταπείνωση, η απαξίωση και η συστηματική υπονόμευση (Richard, Boncoeur, Chen & Ford, 2020), η υπερφόρτωση ή υποφόρτωση εργασιών, η ανάθεση παράλογων ή μη διαχειρίσιμων καθηκόντων, υπερβολικό και διαρκή έλεγχο, επαγγελματική απομόνωση και συστηματική αμφισβήτηση της επαγγελματικής επάρκειας του θύματος (Borská, 2005). Συχνά, οι συμπεριφορές αυτές εκδηλώνονται σταδιακά, ξεκινώντας από φαινομενικά «ήπιες» εντάσεις και εξελισσόμενες σε μακροχρόνια και συστηματική ψυχολογική κακοποίηση (Bennett, 2000).
Τα κίνητρα του bossing συνδέονται με την ανάγκη διατήρησης της εξουσίας, τον φόβο απώλειας κύρους ή θέσης, τη ζήλια απέναντι σε ικανούς εργαζομένους, καθώς και με προσωπικά χαρακτηριστικά του ηγέτη, όπως η ανασφάλεια, η χαμηλή αυτοεκτίμηση και η έντονη ανάγκη ελέγχου (Olšovská, 2013).
Οι συνέπειες του bossing είναι σοβαρές και πολυεπίπεδες. Σε ατομικό επίπεδο, συνδέονται με άγχος, κατάθλιψη, επαγγελματική εξουθένωση, ψυχοσωματικά συμπτώματα και μειωμένη απόδοση, ενώ σε ακραίες περιπτώσεις έχουν συσχετιστεί ακόμη και με αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές (Hafidz, 2012). Σε οργανωσιακό επίπεδο, οδηγούν σε αυξημένες απουσίες, μειωμένη παραγωγικότητα, υψηλή εναλλαγή προσωπικού και διάρρηξη της εμπιστοσύνης (Einarsen, Hoel, Zapf & Cooper, 2011).
Στον χώρο της εκπαίδευσης, οι επιπτώσεις των αυταρχικών και καταχρηστικών διοικητικών πρακτικών αποκτούν ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς δεν επηρεάζουν μόνο τους εκπαιδευτικούς, αλλά διαμορφώνουν συνολικά το παιδαγωγικό κλίμα του σχολείου. Η παρουσία τέτοιων πρακτικών μειώνει την επαγγελματική ικανοποίηση των δασκάλων, αυξάνει το άγχος και την κούραση, ενώ υπονομεύει τη δέσμευσή τους προς το σχολείο. Παράλληλα, περιορίζει τη συνεργασία και την ανταλλαγή ιδεών μεταξύ του προσωπικού, με αποτέλεσμα να περιορίζεται η δημιουργικότητα και η καινοτομία στη διδασκαλία. Η έλλειψη δημοκρατικής συμμετοχής στην λήψη αποφάσεων διαβρώνει τη συλλογική λογική και δημιουργεί κλίμα φόβου ή παθητικής συμμόρφωσης. Επιπλέον, οι αρνητικές επιπτώσεις αντανακλώνται και στον παιδαγωγικό χαρακτήρα του σχολείου, καθώς οι μαθητές μπορεί να έχουν λιγότερες ευκαιρίες για κριτική σκέψη, αυτονομία και δημιουργική μάθηση.
Από την ατομική ευθύνη στη θεσμική λογοδοσία
Το περιστατικό στις Σέρρες δεν αφορά αποκλειστικά τη συμπεριφορά ενός προσώπου. Αφορά το θεσμικό πλαίσιο μέσα στο οποίο μια τέτοια συμπεριφορά κατέστη δυνατή, ανεκτή ή μη έγκαιρα αναχαιτισμένη. Όταν η εκπαιδευτική ηγεσία λειτουργεί χωρίς ουσιαστικούς παιδαγωγικούς ελέγχους, χωρίς συστηματική επιμόρφωση και χωρίς πραγματική λογοδοσία, η εξουσία κινδυνεύει να αποκοπεί από τον παιδαγωγικό της ρόλο και να μετατραπεί σε εργαλείο επιβολής.
Σε ένα σχολείο που φιλοδοξεί να διαπαιδαγωγεί πολίτες δημοκρατικούς, κριτικούς και ενεργούς, η ηγεσία δεν μπορεί να στηρίζεται στον φόβο, τη σιωπή και την αυθεντία. Οφείλει, αντίθετα, να θεμελιώνεται στη διαφάνεια, στον διάλογο και στον σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας – ιδίως όταν αφορά παιδιά και εφήβους.
Η δημόσια συζήτηση που άνοιξε μετά το γεγονός οφείλει να υπερβεί τη λογική της «μεμονωμένης περίπτωσης» και να στραφεί σε κρίσιμα δομικά ερωτήματα: ποια κριτήρια καθορίζουν την επιλογή και την παραμονή των στελεχών εκπαίδευσης; Πώς ελέγχεται στην πράξη η άσκηση εξουσίας μέσα στο σχολείο; Με ποιον τρόπο διασφαλίζεται ότι όσοι αξιολογούν, αξιολογούνται και οι ίδιοι όχι μόνο διοικητικά, αλλά και παιδαγωγικά και ηθικά; Και τελικά, ποιοι αξιολογούν τους αξιολογητές των εκπαιδευτικών;
Βιβλιογραφία
Bennett, J. B. (2000). Mobbing and bullying in the workplace. Journal of Workplace Health Management, 13(5), 234–245.
Bhattacharjee, A., & Sarkar, A. (2022). Toxic leadership and its consequences: A systematic review. Journal of Leadership Studies, 16(2), 45–60.
Borská, J. (2005). Bossing as a form of workplace bullying. Bratislava: Iura Edition.
Einarsen, S., Hoel, H., Zapf, D., & Cooper, C. L. (2011). Bullying and harassment in the workplace: Developments in theory, research, and practice. CRC Press.
Fischer, T., Dietz, J., & Antonakis, J. (2021). Leadership process models: A review and synthesis. Journal of Management, 47(6), 1726–1753.
Hafidz, S. W. M. (2012). Workplace bullying and employee mental health. International Journal of Business and Social Science, 3(5), 72–78.
Novák, M. (2004). Bossing – Psychological terror in the workplace. Prague: Grada Publishing.
Olšovská, A. (2013). Bossing and its legal implications. Labour and Social Law Review, 4, 45–58.
Richard, O. C., Boncoeur, O. D., Chen, H., & Ford, D. L. (2020). Supervisor abuse and employee outcomes. Human Relations, 73(6), 811–835.
Schmid, E. A., Pircher Verdorfer, A., & Peus, C. (2019). Different shades of destructive leadership. Frontiers in Psychology, 10, 1–14.
Tepper, B. J. (2000). Consequences of abusive supervision. Academy of Management Journal, 43(2), 178–190.
*Της Κουκουμάκα Ελισάβετ (δασκάλα, συγγραφέας, δημοσιογράφος-επικοινωνιολόγος)
Όλες οι σημαντικές και έκτακτες ειδήσεις σήμερα
Voucher 750 ευρώ σε εργαζόμενους του ιδιωτικού τομέα - Ανοίγουν οι αιτήσεις
