Άλλος ένας (Κωνσταντινο)πολίτης Δάσκαλος που έχω στην καρδιά μου, μαζί με τον Ρομπέρτο Κάλιτς που έμαθε τους Έλληνες υποβρύχιους αλιείς να ψαρεύουμε με καρτέρι, μαζί με τον Κορνήλιο Καστοριάδη που το οξύ της διαλεκτικής με εισήγαγε στο δυτικό κοσμοείδωλο και τον θρυλικό Θρασύβουλο Στανίτσα-μια γροθιά στο στομάχι όταν άκουσα για πρώτη φορά τον καλοφωνικό ειρμό «εν τη βροντώσεικαμίνω», όπως επίσης δήλωσε και ο αείμνηστος φιλόλογος, βραβευμένος από την Ακαδημία, ΜανώληςΧατζηγιακουμής που τον ηχογράφησε.
Ο Κώστας Γαβρόγλου, πέρα από την πιο ουσιαστική και πετυχημένη θητεία στον ναρκοθετημένο θώκο του Υπουργείου Παιδείας με ανυπολόγιστη συμβολή την καθιέρωση δίχρονης προσχολικής εκπαίδευσης, έχει επηρεάσει το πώς εγγράφεται η ελληνική εθνική ταυτότητα όχι ως υστέρηση στο διεθνή, δυτικό κανόνα ώστε να αυτομαστιγωνόμαστε αλλά ως θρίαμβος της ελληνικής ανθεκτικότητας και προσαρμοστικότητας μέσα σε άπειρες δυσκολίες!
Πριν ξεκινήσω την μικρή εισαγωγή στην ρηξικέλευθη Γαβρόγλεια σκέψη, ίσως χρειάζεται μια αναφορά για το πώς δεξιώθηκε ένας απόφοιτος της Αθωνιάδας Εκκλησιαστικής Σχολής, αγράμματος σε επιστήμες και αστοιχείωτος σε μαθηματικά,την απρόσμενη εισαγωγή στο πανεπιστήμιο και την έκθεση σε «ασύμμετρες» έννοιες, ξένες με την κοινωνικοποίησή του σε μοναστήρια και εκκλησιαστικά οικοτροφεία. Αμέσως μετά το διαβρωτικό οξύ Καστοριάδη τον οποίο μετροφυλλούσα στα δακτυλογραφημένα τευχίδια των υπαίθριων πάγκων έξω από το φοιτητικό εστιατόριο του Α.Π.Θ, χρειαζόμουν ένα έρεισμα.
Για έναν άνθρωπο που μεγάλωσε στο αυστηρό, δομημένο και συχνά δογματικό περιβάλλον των εκκλησιαστικών οικοτροφείων, η επιστημολογία (η φιλοσοφική μελέτη του τι είναι γνώση, πώς την αποκτούμε και πώς την ελέγχουμε) λειτούργησε τότε ως ένα «αρχιμήδειο σημείο» — ένα σταθερό σημείο έξω από τον κόσμο που ήξερε, ικανό να με μετακινήσει ολόκληρο. Στο εκκλησιαστικό οικοτροφείο, η αλήθεια είναι αποκαλυπτική και εκπορεύεται από την αυθεντία: τον Θεό, τις Γραφές, τον Πνευματικό, τον Διευθυντή. Η αλήθεια προϋπάρχει και ο άνθρωπος οφείλει να την αποδεχτεί με πίστη και υπακοή. Η Ιστορία και η φιλοσοφία της Επιστήμης (αυτό που στα φοιτητικά μου χρόνια αποκαλούνταν «επιστημολογία») ήλθε να ανατρέψει αυτή τη δομή, διδάσκοντάς μου ότι η γνώση δεν χαρίζεται ούτε αποκαλύπτεται· κατασκευάζεται, ελέγχεται, αμφισβητείται και αναθεωρείται. Για κάποιον που είχε μάθει να υπακούει σε έτοιμες αλήθειες, το να μάθω πώς σκεφτόμαστε για τη σκέψη ήταν μια πράξη ριζικής απελευθέρωσης.
Η έξοδος από ένα κλειστό θρησκευτικό σύστημα μπορεί να προκαλέσει υπαρξιακό ίλιγγο-ειδικά αν οι ανιόντες συγγενείς πρώτου βαθμού θεωρούν πως η μεταστροφή χρήζει εισαγγελικής εντολής για αναγκαστική προσαγωγή σε ψυχιατρείο..! Η επιστημολογία σου προσφέρει ένα νέο έδαφος να πατήσεις. Δεν σου δίνει έτοιμα δόγματα για να αντικαταστήσεις τα παλιά, αλλά σου δίνει κανόνες ορθολογισμού.Γίνεται το «αρχιμήδειο σημείο» γιατί σου επιτρέπει να σταθείς έξω από τις παιδικές σου εμπειρίες, να τις αναλύσεις αντικειμενικά, να καταλάβειςπώς σου φυτεύτηκαν οι συγκεκριμένες πεποιθήσεις και, τελικά, να επιλέξεις ο ίδιος τι θα κρατήσεις και τι θα πετάξεις.
Ο μοναδικός τότε που δίδασκε «σύγχρονη επιστημολογία» σε όλο το Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης ήταν ο αείμνηστος στενός και μακροχρόνιος φίλος του Κώστα Γαβρόγλου, ο Γιώργος Γκουνταρούλης (1945–2018). Ας μου συγχωρηθεί η αμαρτία, εξομολογημένη για πρώτη φορά τώρα: Διάβηκα το γραφείο του Γ. Γκουνταρούλη στο Πολυτεχνείο για να του ζητήσω την άδεια για να παρακολουθώ τις διαλέξεις του αν και μη φοιτητής του αλλά δεν βρισκόταν εκείνη τη στιγμή εκεί και ο αθεόφοβος, αντί να φύγω, έριξα μια ενδελεχή ματιά στα γραπτά των εξετάσεων του τμήματος χημικών μηχανικών που είχαν επιλέξει το προαιρετικό μάθημα «Φιλοσοφία της Επιστήμης»: Έμεινα συγκλονισμένος από την τεράστια, εις βάρος ημών των «ανθρωπιστικών» σπουδών, διαφορά επεξηγηματικής δύναμης, σαφήνειας, ακόμα και ορθογραφικών λαθών εκείνων των φοιτητών του Πολυτεχνείου..!
Μαζί με τον Γιώργο Γκουνταρούλη, ο Γαβρόγλου έδωσε σκληρές μάχες τις δεκαετίες του '80 και του '90 για να αναγνωριστεί η Ιστορία της Επιστήμης ως αυτόνομο ακαδημαϊκό αντικείμενο στα ελληνικά πανεπιστήμια. Και οι δύο, ας μη γελιόμαστε, διέθεταν μαρξιστική σκευή: μοιράζονταν τηνκοινωνικο-πολιτισμική αφετηρία στην προσέγγιση της επιστήμης. Αντιμετώπιζαν τη Φυσική όχι ως μια απομονωμένη δραστηριότητα στοχαστών στο κενό, αλλά ως μια ζωντανή πρακτική που συνδέεται άρρηκτα με τους κοινωνικούς θεσμούς, τη φιλοσοφία της εκάστοτε εποχής και τα εργαστηριακά εργαλεία.
Όσοι κατορθώσαμε να σπουδάσουμε κάτι, φεύγοντας από τα χωριά μας και τις γενέθλιες πόλεις μας-και ο γράφων- παιδί πολύτεκνης μονογονεϊκής οικογένειας- από το Όρος, εκμαιεύσαμε πρώτα γνώση από τα πανεπιστημιακά βιβλία, τα «εγχειρίδια». Ευτυχώς, στα ευτυχισμένα χρόνια της σοσιαλδημοκρατίας ξεκίνησαν να είναι δωρεάν αλλά είχαν άνιση ποιότητα: Αρκετά από τα παραπάνω, ειδικά αν το σύνολο των σπουδών, γυμνασιακών- προπτυχιακών- μεταπτυχιακών του/της συγγραφέα ήταν στην αλλοδαπή Εσπερία, πρόσφεραν δυστυχώς τη γνώση «αμάσητη», κυριολεκτικά δεν κατασκεύαζες απολύτως κανένα νόημα αν ήσουν αδαής και «τραγικά αυτοδίδακτος».
Η μελέτη των επιστημονικών εγχειριδίων (textbooks) αποτέλεσε έναν από τους πιο κεντρικούς και καινοτόμους πυλώνες της έρευνας του Κώστα Γαβρόγλου. Μαζί με συνεργάτες του όπως η AnaSimões και μια ευρύτερη ευρωπαϊκή ομάδα ιστορικώνανέπτυξε μια πολύ συγκεκριμένη και ρηξικέλευθη ιστοριογραφική άποψη.Για τον Γαβρόγλου, το εγχειρίδιο δεν είναι ένας παθητικός φορέας γνώσης ούτε ένα απλό «κουτί» που μεταφέρει έτοιμες ιδέες από το εργαστήριο στην τάξη. Αντίθετα, είναι ένας ενεργός πολιτισμικός και επιστημονικός τελεστής (agent).Η προσέγγισή του συνοψίζεται στα εξής βασικά σημεία:Σε αντίθεση με την παραδοσιακή ιστορία της επιστήμης που εστίαζε μόνο στις πρωτότυπες ερευνητικές δημοσιεύσεις (papers), ο Γαβρόγλου υποστήριξε ότι ένας επιστημονικός κλάδος αποκτά την πραγματική του ταυτότητα και σταθερότητα όταν γραφτούν τα πρώτα του εγχειρίδια. Μέσα από το εγχειρίδιο αποφασίζεται ποιά επιστημονικά επιτεύγματα θεωρούνται πλέον «δεδομένα», ποιά ορολογία θα καθιερωθεί και ποιές μέθοδοι θα διδαχθούν στις επόμενες γενιές. Το εγχειρίδιο ουσιαστικά «κατασκευάζει» τον μελλοντικό επιστήμονα, διαμορφώνοντας τον τρόπο που σκέφτεται, τις αξίες του και τα ερευνητικά του κριτήρια.Αυτή είναι ίσως η πιο σημαντική συμβολή του. Όταν μια χώρα της «περιφέρειας» (όπως η Ελλάδα του 19ου αιώνα) εισάγει επιστημονικές ιδέες από το «κέντρο» (π.χ. Γαλλία ή Γερμανία), αυτή η εισαγωγή γίνεται κυρίως μέσω της μετάφρασης και συγγραφής εγχειριδίων.
Ο Γαβρόγλου έδειξε ότι οι συγγραφείς αυτών των εγχειριδίων στην περιφέρεια δεν κάνουν μια απλή, τυφλή μετάφραση αλλά κάνουν δημιουργικές επιλογές: Παραλείπουν θεωρίες που μπορεί να έρχονται σε σύγκρουση με τις τοπικές θρησκευτικές ή πολιτικές πεποιθήσεις, αλλάζουν τα παραδείγματα για να είναι κατανοητά στην τοπική κοινωνία και δημιουργούν μια νέα, εθνική επιστημονική γλώσσα.Επομένως, το εγχειρίδιο είναι ο προνομιακός χώρος όπου αποτυπώνεται η πολιτική και πολιτισμική διαπραγμάτευση της επιστήμης.
Για τον Γαβρόγλου, η παιδαγωγική απλοποίηση δεν σημαίνει «εκλαΐκευση και υποβάθμιση» της γνώσης. Η προσπάθεια ενός επιστήμονα να εκφράσει μια περίπλοκη θεωρία (όπως η κβαντομηχανική) με τρόπο δομημένο και απλό σε ένα εγχειρίδιο, τον αναγκάζει να ξεκαθαρίσει τις δικές του προκαταλήψεις, κατακτώντας μια νέα εννοιολογική σαφήνεια για την ίδια την επιστήμη κυρίως όμως για τους συμπολίτες του, μια χειρονομία από «φιλόπολη», με την αρχαία έννοια του όρου,ενεργό πολίτη.
Εδώ ακριβώς έγκειται και το επιστημονικό εγχείρημα του Κώστα Γαβρόγλου που υπήρξε καμπή: το σχολικό (ή πανεπιστημιακό) βιβλίο δεν θεωρείται πια κάτι "βαρετό" ή απλώς διδακτικό αλλά ένα πολύτιμο ιστορικό τεκμήριο. Μελετώντας κανείς τί περιλαμβάνει και τί αποκλείει ένα εγχειρίδιο σε μια συγκεκριμένη εποχή, μπορεί να κατανοήσει τις κοινωνικές, ιδεολογικές και επιστημονικές ισορροπίες ολόκληρης της κοινωνίας που το παρήγαγε.
Η εφαρμογή της θεωρίας της «επιστημονικής περιφέρειας» και των εγχειριδίων στην περίοδο του Νεοελληνικού Διαφωτισμού (18ος - αρχές 19ου αιώνα) αποτελεί ίσως την πιο εμβληματική συνεισφορά του Κώστα Γαβρόγλου στην ελληνική ιστοριογραφία αλλάζοντας ριζικά τον τρόπο που βλέπουμε την εισαγωγή των επιστημών στον ελλαδικό χώρο πριν από την Επανάσταση του 1821.
Μέχρι την εμφάνιση της θεωρητικής γραμμής Γαβρόγλου, η κυρίαρχη ιστορική άποψη ήταν απλοϊκή: οι λόγιοι του Διαφωτισμού ταξίδευαν στη Δύση, έβλεπαν τη νέα Φυσική (του Νεύτωνα, του Καρτέσιου κ.λπ.), μετέφραζαν τα βιβλία στα ελληνικά και τα έφερναν πίσω για να «ξυπνήσουν» το γένος. Ο Γαβρόγλου απέρριψε αυτό το παθητικό μοντέλο διάχυσης. Ανέλυσε τα πρώτα ελληνικά βιβλία φυσικής και απέδειξε ότι έγινε μια βαθιά πολιτισμική και επιστημολογική διαπραγμάτευση, μια δημιουργική μετάφραση, ουσιαστικά, μια «οικειοποίηση». Όταν ο Ρήγας Φεραίος εκδίδει το Φυσικής Απάνθισμα (Βιέννη, 1790) ή όταν ο Νικηφόρος Θεοτόκης γράφει τα Στοιχεία Φυσικής, δεν κάνουν πιστή μετάφραση κάποιου γαλλικού ή γερμανικού εγχειριδίου.Ο Γαβρόγλου επισημαίνει ότι οι Έλληνες λόγιοι λειτουργούν ως φίλτρα: Επιλέγουν τι θα κρατήσουν και τι θα πετάξουν. Για παράδειγμα, συχνά απέφευγαν τα πολύ προχωρημένα μαθηματικά της ευρωπαϊκής φυσικής, επειδή το ελληνικό κοινό δεν είχε το ανάλογο υπόβαθρο, και εστίαζαν στην ποιοτική και περιγραφική φυσική αλλά και προσάρμοζαν το περιεχόμενο. Αν ένα γαλλικό βιβλίο είχε ένα παράδειγμα για τη ναυσιπλοΐα στον Ατλαντικό, ο Έλληνας λόγιος το άλλαζε με ένα παράδειγμα για το Αιγαίο ή τη Μαύρη Θάλασσα, ώστε να γίνει οικείο στους Έλληνες εμπόρους και μαθητές.
Στη Δυτική Ευρώπη, η νέα επιστήμη αναπτύχθηκε κυρίως μέσα σε κρατικά ή ιδιωτικά εργαστήρια(όπως η Βασιλική Εταιρεία του Λονδίνου) και, συχνά σε σύγκρουση με τα συντηρητικά πανεπιστήμια. Στην «περιφέρεια» της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, όμως, δεν υπήρχαν Ακαδημίες ούτε κρατικά εργαστήρια. Ο Γαβρόγλου ανέδειξε ότι ο μοναδικός θεσμός υποδοχής της επιστήμης ήταν το κοινοτικό Σχολείο (οι σχολές των Ιωαννίνων, της Σμύρνης, των Κυδωνιών, του Βουκουρεστίου). Επομένως, η επιστήμη στην Ελλάδα γεννήθηκε εξαρχής ως εκπαιδευτικό αγαθό για τους πολλούς. Για τον λόγο αυτό, η συγγραφή εγχειριδίων δεν ήταν μια δευτερεύουσα δραστηριότητα, αλλά η ίδια η επιστημονική πράξη.
Η ίδια η δημιουργία της επιστημονικής ορολογίας στα εγχειρίδια του Διαφωτισμού, όπως έδειξε ο Γαβρόγλου, ήταν μια βαθύτατα πολιτική πράξη εθνικής συγκρότησης.Ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα των λογίων ήταν ότι η ελληνική γλώσσα της εποχής δεν είχε λέξεις για τις νέες έννοιες (π.χ. ηλεκτρισμός, βαρόμετρο, ελκτική δύναμη, οξυγόνο). Μελετώντας τα εγχειρίδια, ο Γαβρόγλου έδειξε πώς οι λόγιοι έπρεπε να «εφεύρουν» μια νέα γλώσσα. Έπρεπε να ισορροπήσουν ανάμεσα στην καθομιλουμένη για να καταλαβαίνει ο κόσμος και την αρχαΐζουσα -για να έχει το κύρος της σοφίας των προγόνων.
Ίσως η πιο ριψοκίνδυνη επιπλοκή, στα Οθωμανικά χρόνια, ήταν πώς θα αντιμετώπιζαν οι συγγραφείς του Νεοελληνικού Διαφωτισμού ένα περιβάλλον όπου η Εκκλησία είχε τον απόλυτο έλεγχο της παιδείας και παρέμενε προσκολλημένη στον Αριστοτέλη.Τα εγχειρίδια έπρεπε να εισαγάγουν το Νευτώνειο Ηλιοκεντρικό σύστημα (ότι η Γη γυρίζει γύρω από τον Ήλιο). Ο Γαβρόγλου ανέλυσε πώς οι συγγραφείς των εγχειριδίων χρησιμοποίησαν ευφυείς στρατηγικές για να αποφύγουν τις διώξεις (όπως την καταδίκη του Μεθόδιου Ανθρακίτη το 1723): Παρουσίαζαν τη νέα Φυσική όχι ως απειλή για τη θρησκεία, αλλά ως την απόλυτη απόδειξη της σοφίας του Θεού-Δημιουργού (Φυσική Θεολογία). Στα βιβλία τους συνυπήρχαν, συχνά με αντιφατικό τρόπο, παραδοσιακές θρησκευτικές δοξασίες και σύγχρονα πειράματα ηλεκτρισμού, δείχνοντας τη μεταβατική φύση της κοινωνίας τους.
Ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός δεν ήταν μια κακοποιημένη ή καθυστερημένη κόπια του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού. Ήταν μια ιδιόμορφη και πετυχημένη διαδικασία πολιτισμικής μετάφρασης. Οι Έλληνες λόγιοι δεν ήταν απλοί «μεταφορείς», αλλά οι αρχιτέκτονες μιας νέας πνευματικής πραγματικότητας, χρησιμοποιώντας το σχολικό εγχειρίδιο ως το κατεξοχήν επαναστατικό τους εργαλείο.
Δεν είμαστε ακριβώς μια παθητική περιφέρεια, αυτή είναι η μεγάλη ιδεολογική προσφορά του Κωνσταντινοπολίτη αριστερού λόγιου Υπουργού. Οι τοπικές κοινότητες αναδιαμορφώνουν, μεταφράζουν και προσαρμόζουν τις επιστημονικές ιδέες με βάση το δικό τους πολιτισμικό, θρησκευτικό και πολιτικό πλαίσιο. Όχι, ίσως,μόνο τις επιστημονικές αλλά και τις καλλιτεχνικές και μουσικές όπως οι όθνιες επιδράσεις στον καλοφωνικό ειρμό του Πέτρου Μπερεκέτη (από αυτόν βγήκε η φράση «έχει μπερεκέτια») που ερμήνευσε ο Άρχων Πρωτοψάλτης της Μ.τ.Χ.Εαλλά και τις αλιευτικές (ο πατέρας του Ρομπέρτο Ιωάννης Κάλιτς ήταν συνδρομητής τότε, τη δεκαετία του ’60, στο ιταλικό περιοδικό Pescadimareκαι φιλοξενούσε στο σπίτι του Ιταλούς αθλητές της υποβρύχιας αλιείας).
Υστερόγραφο: Θερμά συγχαρητήρια στην έγκριτηΑlfavitaγια την συνέντευξη με τον χαλκέντερο καθηγητή. Ο κορυφαίος επιδραστικός διανοούμενος είχε περάσει ingognito το καλοκαίρι από το Πυργί και την ωραία, διακοσμημένη με τα περίφημα 'ξυστά", πλατεία αλλά επέστρεφα από το κέντος και ήμουν κατάκοπος μέσα στη σκόνη, με χέρια να κολλάνε στα μαστίχια και ντράπηκα να του σφίξω το χέρι.
