Τα τελευταία χρόνια η Τοπική Αυτοδιοίκηση (ΤΑ) αντιμετωπίζει δυσεπίλυτα προβλήματα. Από τη μια μεριά οι αυξημένες ανάγκες των πόλεων λόγω νέων και παλαιών προβλημάτων, από την ενεργειακή και κλιματική κρίση, την ασφάλεια, τη βιωσιμότητα, τις κοινωνικές υπηρεσίες, τον υπερτουρισμό και από την άλλη τα περιορισμένα οικονομικά μέσα, ο υπερσυγκεντρωτισμός και η γραφειοκρατία της κεντρικής διακυβέρνησης. Τα αποτελέσματα είναι ορατά, καθώς η ΤΑ είναι θεσμός εγγύτητας των πολιτών και βαρόμετρο της καθημερινότητας.
Το μέγεθος των προβλημάτων αναγκάζει τους Δήμους να διευρύνουν τα όρια παρέμβασής τους. Αντί να περιχαρακώνονται στο στενό χώρο των γεωγραφικών ορίων, αντί να μένουν με σταυρωμένα χέρια περιμένοντας την κυβερνητική επαιτεία ή τις κομματικές υποσχέσεις για «καλύτερο μέλλον», αναλαμβάνουν οι ίδιες οι πόλεις μια δυναμική στρατηγική παρεμβάσεων. Για την εξυπηρέτηση των προσδοκιών των πολιτών, οι δήμοι χρειάζεται να μην κάθονται στα γραφεία της στασιμότητας, αλλά να τρέχουν στις γειτονιές για την επιτόπια διάγνωση/αντιμετώπιση αναγκών. Να καταστρώνουν με τις τοπικές κοινότητες σχέδια δράσεων. Να διαπραγματεύονται και να διεκδικούν από τις κυβερνητικές εξουσίες, φτάνοντας μέχρι τα ευρωπαικά θεσμικά όργανα, οπουδήποτε λαμβάνονται αποφάσεις για τη χρηματοδότηση, τις επενδύσεις, τις θεσμικές λειτουργίες κτλ.
Ορισμένοι βλέπουν τους δήμους ως «κλειστούς» οργανισμούς που δεν πρέπει να κάνουν βήμα πέρα από ένα στενό σύστημα «αρμοδιοτήτων», που τους επιφυλάσσει μόνο ένα ρόλο βοηθητικού προσωπικού της κεντρικής εξουσίας ή το μακρύ χέρι του κόμματος στην κοινωνία των πολιτών. Είναι οι ίδιοι ακριβώς μηχανισμοί και οι απόψεις τους που δημιουργούν τεχνητούς διαχωρισμούς, που ωθούν την κοινωνία των πολιτών στο περιθώριο υπέρ ενός ολιγαρχικού συντηρητισμού. . Είναι εκείνοι που καθοδηγούν φανερά ή αφανώς τις επιθέσεις κατά των ενεργειών, όπως εναντίον του δημάρχου αθηναίων σε ό,τι αφορά σε ένα αυτόνομο ρόλο της ΤΑ ως στρατηγικού εταίρου σε μια νέα σχέση κέντρου-τοπικότητας. Αυτή ακριβώς που υποδεικνύει και η (πρόσφατη) διεθνής εμπειρία σε μια σειρά δήμων στον κόσμο, που αναπτύσσουν μια καινούργια δυναμική της ΤΑ που αναζωογονεί τη χειμαζόμενη πολιτική.
Η ΤΑ δεν είναι ένας στεγανοποιημένος χώρος από την πολιτική σκηνή, αλλά συναποτελούν συγκοινωνούντα δοχεία, ώστε η συνύπαρξη στους ίδιους χώρους προσώπων σε οποιαδήποτε πολιτική θέση, να ενδυναμώνει τις τοπικές κοινότητες για να επηρεάζουν άμεσα κεντρικές επιλογές. Και από την άλλη, δίνει μια κοινωνική δυναμική στους κομματικούς σχηματισμούς, να γίνονται πιο ευαίσθητοι στις κοινωνικές διεργασίες, αντί να μετατρέπονται πολλές φορές σε αποστεωμένους μηχανισμούς εξουσιών.
Είναι μια διαλεκτική σχέση που δοκιμάζει την ποιότητα, την ανθεκτικότητα και την ικανότητα των πολιτικών σχηματισμών να εδράζουν και να διαχειρίζονται την πολυμορφία των κοινωνικών αναγκών. Διαφορετικά οδηγούμαστε σε επικίνδυνους αποκλεισμούς, που στενεύουν όχι μόνο το κομματικό σύστημα αλλά και την ίδια τη δημοκρατία.
Δεν υπάρχει αυτονομία χωρίς συμμετοχή άνευ περιορισμών και δεν υπάρχει κοινωνική συμμετοχή χωρίς την αυτονομία της οργάνωσης και των θέσεων, εκείνη που φέρνει στα κεντρικά όργανα την κοινωνική διάσταση. Αυτονομία και κοινωνική συμμετοχή, αυτονομία και κοινωνική συνοχή, είναι όψεις της ίδιας διαλεκτικής σχέσης, κάποτε συναινετικής, κάποτε αντιπαραθετικής όπως είναι η ίδια η δημοκρατία.
Θα ήταν αφέλεια να υποστηρίξει κανείς ότι τα προβλήματα των τοπικών κοινωνιών μπορούν να λυθούν ως δια μαγείας μόνο στον τοπικό χώρο της ΤΑ. Το αντίθετο, υποστηρίζουμε ότι κανένα σημαντικό πρόβλημα τοπικής, ή εθνικής εμβέλειας δεν μπορεί να επιλυθεί στο πλαίσιο του σημερινού συστήματος αποφάσεων, χωρίς μια ουσιαστική συνεργασία όπου η τοπικότητα και η κεντρική εξουσία, καθεμιά από τη δική της οπτική, συνεργάζονται για να επιτύχουν τα μεγαλύτερα οφέλη.
Η επιδίωξη αυτή δεν είναι κενό γράμμα, αν εγγραφεί στην ατζέντα του κυβερνητικού-κομματικού συστήματος. Αν η ΤΑ αντιμετωπίζεται ως εταίρος σε μια κοινωνική συμμαχία, αντί μόνο ως παρακαθήμενη στους κομματικούς και κυβερνητικούς διαδρόμους αναμονής. Δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία ότι η συνεργασία αυτή έχει πολιτικό πρόσημο, αφού όπως δείχνει η ιστορική και ζώσα εμπειρία, μόνο μια προοδευτική διακυβέρνηση μπορεί να εγγυηθεί την πορεία αυτή.
Άραγε στην προοδευτική στρατηγική, η αυτόνομη ΤΑ που στέκεται στα πόδια της αντί σε πήλινα πόδια, δεν είναι μια εγγύηση για μια φωνή που μπορεί πάντα να υποστηρίζει, να κρίνει, να υπενθυμίζει, να διαφωνεί; Δυστυχώς ορισμένοι δεν φαίνονται να υποστηρίζουν στην πράξη ανάλογα διακυβεύματα, που κατά τα άλλα υποκριτικά διατυπώνουν στα λόγια.
Ανάμεσα στην περιχαράκωση και στο κοινωνικό άνοιγμα, ανάμεσα στο στενό κομματισμό-κυβερνητισμό και στην αυτόνομη πορεία, ανάμεσα στους αποκλεισμούς κάθε μορφής και στην πολιτική συμμετοχή στα κέντρα αποφάσεων, υπάρχει ένας δρόμος που οι δήμοι οφείλουν να διανύσουν. Γνωρίζουμε ότι ο δρόμος αυτός είναι δύσκολος γιατί συναντά τις αντιδράσεις κατεστημένων επιδιώξεων. Δεν υπάρχει όμως άλλος δρόμος για να εγγυηθεί την πορεία αυτή, που είναι κάτι περισσότερο από κοινωνικά αναγκαία: Είναι αναπόφευκτη.
