Η πέμπτη λέξη της Οδύσσειας, το «πολύτροπον», έχει προκαλέσει πλήθος μεταφραστικών επιλογών και ερμηνειών. Συχνά ο Οδυσσέας παρουσιάζεται ως «πολύτροπος», «πολυμήχανος», ακόμη και ως σοφός ή διορατικός. Νομίζω όμως ότι μια τέτοια εξιδανίκευση απομακρύνει τη λέξη από τον ίδιο τον ομηρικό ήρωα. Ο Όμηρος δεν μας εισάγει έναν ενάρετο σοφό, αλλά έναν άνθρωπο που διαθέτει πολλούς τρόπους δράσης, πολλές επινοήσεις και τεχνάσματα για να επιτύχει τον σκοπό του. Η πολυτροπία του δεν είναι πρωτίστως γνώση ούτε επιστήμη. Είναι η ικανότητα να βρίσκει κάθε φορά τον κατάλληλο ελιγμό, ακόμη και όταν αυτός απαιτεί εξαπάτηση, μεταμφίεση ή ψεύδος. Ο πολύτροπος Οδυσσέας είναι, πριν απ’ όλα, άνθρωπος της μηχανῆς.
Δεν είναι, ωστόσο, χωρίς σημασία ότι οι Έλληνες μεταφραστές είχαν ήδη αντιμετωπίσει το πρόβλημα πολύ πριν από τις πρόσφατες αγγλικές μεταφράσεις. Ορισμένοι κράτησαν το «πολύτροπον», ενώ άλλοι το απέδωσαν με λέξεις όπως «πολυπράγμων» ή «πολυμήχανος». Η ελληνική μεταφραστική παράδοση είχε, επομένως, ήδη αναγνωρίσει ότι η λέξη δεν παραπέμπει αναγκαστικά στη σοφία ή στη διορατικότητα. Είναι παράδοξο να αναζητούμε σήμερα τη σημασία της μέσα από μια αγγλική απόδοση όπως το sagacious, όταν η ίδια η ελληνική γλώσσα διαθέτει ένα τόσο πλούσιο σημασιολογικό πεδίο γύρω από τη μηχανή, το τέχνασμα και την επινόηση. Το ερώτημα δεν είναι ποια αγγλική λέξη «ταιριάζει» καλύτερα στον Οδυσσέα, αλλά τι ακριβώς δήλωνε για τον αρχαίο ποιητή το πολύτροπος.
Και εδώ χρειάζεται να θυμηθούμε την αρχαία σημασία της λέξης μηχανή. Δεν σήμαινε απλώς την τεχνική κατασκευή, όπως κυρίως σημαίνει σήμερα. Η μηχανή ήταν ο τρόπος, το τέχνασμα, η επινόηση με την οποία κάποιος κατορθώνει κάτι δύσκολο ή αδύνατο. Από την ίδια σημασιολογική περιοχή προέρχεται και η έκφραση «ἀπὸ μηχανῆς θεός»: ο deus ex machina είναι ο θεός που εμφανίζεται μέσω μιας μηχανής ( γερανου)για να λύσει απροσδόκητα μια δραματική κατάσταση. Η μηχανή, επομένως, είναι ήδη στον αρχαίο κόσμο συνδεδεμένη με την επινοητικότητα και το τέχνασμα. Αυτό ακριβώς χαρακτηρίζει τον Οδυσσέα. Δεν αντιμετωπίζει κάθε εμπόδιο με δύναμη· αναζητά τον τρόπο να το παρακάμψει. Η δύναμή του είναι η επινόηση.
Η πολυτροπία και η φρόνηση συναντώνται σε ένα σημείο, αλλά δεν ταυτίζονται. Και οι δύο προϋποθέτουν την ικανότητα να αντιλαμβάνεται κανείς τις περιστάσεις και να επιλέγει τον κατάλληλο τρόπο δράσης. Η φρόνηση όμως, με την κλασική φιλοσοφική σημασία της, δεν είναι απλώς ευστροφία ή επιτυχής επινόηση· είναι ορθή κρίση για το πώς πρέπει να πράξει κανείς, με αναφορά στο αγαθό και στο δίκαιο. Η πολυτροπία είναι ουδέτερη ως προς τον σκοπό: ο πολύτροπος διαθέτει πολλούς τρόπους για να επιτύχει αυτό που επιδιώκει, αλλά το ίδιο το «αυτό» μπορεί να είναι καλό, κακό ή ηθικά αμφίβολο. Γι’ αυτό η πολυτροπία μπορεί να γίνει φρόνηση όταν υπηρετεί ορθό σκοπό, αλλά μπορεί εξίσου να διολισθήσει σε πανουργία, όταν η ευφυΐα αποσυνδεθεί από την αρετή. Ο Οδυσσέας, στον βαθμό που χρησιμοποιεί την πολυτροπία του για εξαπάτηση και τέχνασμα, βρίσκεται πολύ περισσότερο προς την πλευρά της πανουργίας παρά της φρόνησης.
Γι’ αυτό θα ήταν παραπλανητικό να μεταφράσουμε το πολύτροπος ως «σοφός» ή «διορατικός», σαν να επρόκειτο για έναν αρχαίο φιλόσοφο. Ο Οδυσσέας δεν είναι επιστήμων. Δεν διαθέτει την ἐπιστήμη με την πλατωνική έννοια, ούτε η πολυτροπία του αποτελεί τεκμήριο αρετής. Αντιθέτως, ο Πλάτων μας προσφέρει ένα εξαιρετικά χρήσιμο κριτήριο: «πᾶσα ἐπιστήμη χωριζομένη δικαιοσύνης καὶ τῆς ἄλλης ἀρετῆς πανουργία φαίνεται». Η ικανότητα, όταν αποχωρίζεται την αρετή, μπορεί να μετατραπεί σε πανουργία. Εδώ βρίσκεται η ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στη φρόνηση και την πανουργία. Η πρώτη προϋποθέτει κρίση για το αγαθό και το ορθό· η δεύτερη γνωρίζει πώς να πετύχει έναν σκοπό, ανεξάρτητα από την ηθική αξία των μέσων.
Ο Οδυσσέας είναι ακριβώς αυτός ο άνθρωπος της πανουργίας. Το τέχνασμα, η μεταμφίεση, το ψεύδος, η απόκρυψη της ταυτότητας και η στρατηγική εξαπάτηση δεν αποτελούν περιφερειακά στοιχεία του χαρακτήρα του· αποτελούν τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο δρα. Η παράδοση του Δουρείου Ίππου, την οποία η Οδύσσεια ανακαλεί σε επεισόδια της αφήγησής της, μολονότι η Ιλιάδα δεν αφηγείται την άλωση της Τροίας, βρίσκεται πίσω από την εικόνα του Οδυσσέα ως ανθρώπου του τεχνάσματος. Η Τροία δεν παρουσιάζεται στην Ιλιάδα να πέφτει μπροστά στα μάτια μας· το έπος τελειώνει πριν από την άλωση. Η μεταγενέστερη επική παράδοση, όμως, είχε ήδη συνδέσει αποφασιστικά τον Οδυσσέα με το τέχνασμα του Ίππου. Ο Οδυσσέας είναι ο άνθρωπος που μετατρέπει την αδυναμία σε πλεονέκτημα μέσω της επινόησης. Η πολυτροπία, επομένως, δεν είναι απλώς ποικιλία γνώσεων ή εμπειριών. Είναι η πολλαπλότητα των τεχνασμάτων που διαθέτει ένας άνθρωπος για να επιβληθεί στις περιστάσεις.
Ίσως γι’ αυτό έχει ενδιαφέρον και η παλαιότερη φιλολογική συζήτηση για τη σχέση και τη σχετική χρονολόγηση των δύο ομηρικών επών. Δεν έχουμε επαρκή στοιχεία για να μιλήσουμε με βεβαιότητα για «άλλον Όμηρο», ούτε είναι ασφαλές να παρουσιάσουμε την Οδύσσεια ως έργο απλώς μεταγενέστερο της Ιλιάδας. Μπορούμε όμως να παρατηρήσουμε μια διαφορετική ποιητική έμφαση. Στην Ιλιάδα κυριαρχεί ο κόσμος της πολεμικής αρετής, της ανδρείας και της τιμής, ενώ στην Οδύσσεια ο ήρωας επιβιώνει κυρίως με τον λόγο, την επινόηση και την εξαπάτηση. Ο Οδυσσέας δεν είναι Αχιλλέας με περισσότερη σοφία· είναι διαφορετικός τύπος ανθρώπου. Και ίσως ακριβώς αυτή η διαφορά ανάμεσα στα δύο έπη να φωτίζει τον Οδυσσέα ως ήρωα της μηχανῆς: όχι ως υπόδειγμα αρετής, αλλά ως άνθρωπο εξαιρετικής πρακτικής ευφυΐας.
Έτσι, από την πολυτροπία στην πανουργία υπάρχει μια πολύ μικρή αλλά αποφασιστική απόσταση. Ο πολύτροπος είναι εκείνος που διαθέτει πολλούς τρόπους· ο πανουργός είναι εκείνος που ξέρει να τους χρησιμοποιεί για να πετύχει τον σκοπό του. Ο Οδυσσέας βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη μεθόριο. Δεν είναι ο σοφός που γνωρίζει το αγαθό, ούτε ο επιστήμων που κατέχει μια συστηματική γνώση. Είναι ο πολυμήχανος άνθρωπος της πράξης, ο οποίος μετατρέπει την ευφυΐα σε τέχνασμα και το τέχνασμα σε αποτελεσματικότητα. Γι’ αυτό και η λέξη «πολύτροπος» στην αρχή της Οδύσσειας αποκτά μια ιδιαίτερη πυκνότητα: προαναγγέλλει έναν ήρωα που δεν θα νικήσει επειδή είναι ο ισχυρότερος ή ο ενάρετος, αλλά επειδή είναι ο ευρηματικότερος. Η πολυτροπία του είναι η πηγή της δύναμής του — και ταυτόχρονα η πηγή της πανουργίας του.
Μια δική μου πρόταση: «ιδιόδρομος»
Αν έπρεπε να επιχειρήσω μια ελεύθερη νεοελληνική απόδοση του πολύτροπος, θα τολμούσα μια λέξη που δεν έχει, απ’ όσο γνωρίζω, χρησιμοποιηθεί γι’ αυτή την έννοια: «ιδιόδρομος». Ο Οδυσσέας είναι ο άνθρωπος που βρίσκει πάντοτε τον δικό του δρόμο — και ο δρόμος είναι συγχρόνως τρόπος, όπως ακριβώς το αγγλικό way. Ιδιόδρομος, λοιπόν, είναι εκείνος που δεν ακολουθεί έναν δεδομένο τρόπο αλλά επινοεί κάθε φορά τον δικό του. Η λέξη «ιδιότροπος» έχει ήδη αποκτήσει στα νέα ελληνικά αρνητική σημασία και σημαίνει κυρίως τον παράξενο ή δύστροπο άνθρωπο. Ο «ιδιόδρομος», αντίθετα, παραμένει ανοιχτός: δηλώνει τον άνθρωπο των δικών του δρόμων και των δικών του τρόπων. Ίσως, λοιπόν, ο Οδυσσέας να είναι ο πρώτος "ιδιόδρομος" της ελληνικής γραμματείας.
*Δρ.ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ ΣΟΡΒΟΝΝΗΣ
