Είναι από εκείνες τις ερωτήσεις που αρκεί να πέσουν στο τραπέζι για να αρχίσει αμέσως η συζήτηση: ο καφές που βράζει στο μπρίκι είναι τελικά ελληνικός ή τουρκικός; Για τους Έλληνες είναι ο καφές της γιαγιάς, του καφενείου, της παρέας και του κυριακάτικου τραπεζιού. Είναι το φλιτζανάκι με το καϊμάκι, το ποτήρι νερό στο πλάι και εκείνη η χαρακτηριστική μυρωδιά που γεμίζει την κουζίνα πριν ακόμη σερβιριστεί. Μόνο που η ιστορία του δεν χωράει τόσο εύκολα σε μία εθνική ταυτότητα.
Γιατί πίσω από τον «ελληνικό καφέ» υπάρχει μια πολύ μεγαλύτερη πολιτισμική διαδρομή, που ξεκινά από την Ανατολή, περνά από την Οθωμανική Αυτοκρατορία και απλώνεται σε ολόκληρη τη νοτιοανατολική Μεσόγειο και τα Βαλκάνια. Οι ίδιοι οι κόκκοι του καφέ έχουν ακόμη παλαιότερη ιστορία, με τις απαρχές της καλλιέργειας και κατανάλωσής τους να συνδέονται κυρίως με την Αιθιοπία και την Υεμένη. Η μέθοδος, όμως, του πολύ ψιλοαλεσμένου καφέ που παρασκευάζεται αργά σε μικρό σκεύος συνδέθηκε με τον αραβικό κόσμο και στη συνέχεια διαδόθηκε ευρύτερα.
Κατά τον 16ο αιώνα, η παρασκευή και η κατανάλωση καφέ γνώρισαν μεγάλη άνθηση στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ο καφές πέρασε στην καθημερινότητα, τα καφενεία έγιναν σημεία συνάντησης και η συνήθεια εξαπλώθηκε από την Κωνσταντινούπολη στα Βαλκάνια, στην Ανατολική Μεσόγειο και στη Μέση Ανατολή.
Και κάπως έτσι δημιουργήθηκε μια ολόκληρη κουλτούρα γύρω από ένα μικρό φλιτζάνι.
Το πιο… «πονηρό» κομμάτι της ιστορίας: πότε έγινε ελληνικός;
Εδώ αρχίζει η πραγματική ιστορία.
Για μεγάλο μέρος του 20ού αιώνα, στην Ελλάδα ο καφές που σήμερα αποκαλούμε «ελληνικό» ήταν ευρέως γνωστός ως «τούρκικος καφές». Η ονομασία άλλαξε σταδιακά μέσα σε ένα ιδιαίτερα φορτισμένο πολιτικό και κοινωνικό περιβάλλον, ιδίως από τη δεκαετία του 1950 και μετά, ενώ η τουρκική εισβολή στην Κύπρο το 1974 αποτέλεσε σημαντικό σημείο καμπής. Στην ελληνική αγορά άρχισε να επικρατεί όλο και περισσότερο η ονομασία «ελληνικός καφές», η οποία τελικά καθιερώθηκε στην καθημερινή γλώσσα.
Με άλλα λόγια, ο καφές δεν άλλαξε απαραίτητα μέσα σε ένα βράδυ· άλλαξε κυρίως το όνομα με το οποίο τον ζητούσαμε.
Και αυτό ίσως είναι το πιο ενδιαφέρον κομμάτι της ιστορίας.
Είναι ίδιος με τον τουρκικό;
Εδώ η απάντηση είναι πιο απλή: σε επίπεδο βασικής τεχνικής παρασκευής, οι δύο καφέδες είναι εξαιρετικά κοντινοί. Και στις δύο περιπτώσεις χρησιμοποιείται πολύ λεπτοαλεσμένος καφές, ο οποίος βράζει σε μικρό σκεύος και σερβίρεται χωρίς να φιλτραριστεί. Υπάρχουν, βέβαια, διαφοροποιήσεις στις ποικιλίες, στο καβούρδισμα, στην αναλογία καφέ και νερού και κυρίως στον τρόπο σερβιρίσματος και στα αρώματα.
Στην Τουρκία, για παράδειγμα, είναι συνηθισμένο να συναντήσει κανείς καφέ με κάρδαμο ή άλλες αρωματικές προσθήκες, ενώ στην Ελλάδα η πιο κλασική εκδοχή είναι ο καφές με ζάχαρη ή σκέτος. Αυτό όμως δεν αλλάζει την κοινή βάση της παράδοσης. Σήμερα συναντάμε τον ελληνικό, τον τουρκικό, τον βοσνιακό, τον αρμένικο, τον αραβικό και άλλες τοπικές εκδοχές. Η κάθε κοινωνία κράτησε την ίδια βασική ιδέα, αλλά την ενσωμάτωσε στις δικές της συνήθειες, γεύσεις και πολιτισμικές μνήμες.
Και κάπως έτσι ένα φλιτζάνι καφέ έγινε μέρος της ταυτότητας πολλών διαφορετικών λαών.
Η UNESCO έχει ήδη δώσει τη δική της απάντηση
Το 2013, η UNESCO ενέταξε την τουρκική κουλτούρα και παράδοση του καφέ στον Κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας. Η αναγνώριση αφορά όχι απλώς το ρόφημα, αλλά την παράδοση, την παρασκευή, το σερβίρισμα και την κοινωνική του διάσταση. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι «η Ελλάδα δεν έχει δικαίωμα» να τον αποκαλεί ελληνικό. Οι πολιτιστικές πρακτικές δεν λειτουργούν πάντα με διαβατήριο.
Τελικά, ποιος έχει δίκιο;
Ίσως η απάντηση να είναι λιγότερο… εθνικιστική και πολύ πιο ενδιαφέρουσα.
Ο καφές στο μπρίκι δεν γεννήθηκε στην Ελλάδα με τη σημερινή του ονομασία. Η παράδοση έχει βαθιές ρίζες στον αραβικό και οθωμανικό κόσμο και εξαπλώθηκε σε πολλές περιοχές.
Όμως στην Ελλάδα απέκτησε τη δική του ξεχωριστή θέση: έγινε κομμάτι της καθημερινότητας, των καφενείων, της οικογένειας και της κοινωνικής ζωής.
Οπότε την επόμενη φορά που θα καθίσετε απέναντι από ένα φλιτζανάκι με καϊμάκι, ίσως η πιο σωστή ερώτηση να μην είναι «είναι ελληνικός ή τουρκικός;»
Αλλά:
«Ποιος θέλει καφέ;»
Γιατί εκεί, τουλάχιστον, μπορούμε όλοι να συμφωνήσουμε.
