Η ελληνική γλώσσα είναι γεμάτη εκφράσεις που χρησιμοποιούμε σχεδόν καθημερινά, χωρίς να σκεφτόμαστε ιδιαίτερα τη σωστή τους μορφή. Η δύναμη της συνήθειας, μάλιστα, είναι τέτοια ώστε αρκετές φορές επαναλαμβάνουμε έναν λανθασμένο τύπο θεωρώντας τον απολύτως σωστό.
Υπάρχουν, όμως, ορισμένες φράσεις που αξίζει να προσέχουμε. Από αρχαιοελληνικές εκφράσεις που έχουν περάσει στη σύγχρονη γλώσσα μέχρι απλές καθημερινές λέξεις, τα λάθη είναι συχνά και επαναλαμβανόμενα.
Οι πιο συνηθισμένες παγίδες
«Χαίρετε!»
Πρόκειται για χαιρετισμό και γράφεται με -ε, δηλαδή «χαίρετε» και όχι «χαίρεται».
«Με γεια!»
Η έκφραση αποτελείται από δύο λέξεις και προέρχεται από την ευχή «με υγεία». Επομένως, γράφεται «με γεια» και όχι «μεγιά».
«Εξ απαλών ονύχων»
Η φράση σημαίνει «από πολύ μικρή ηλικία», «από παιδί». Δεν δηλώνει κάτι που γίνεται επιφανειακά ή χωρίς ιδιαίτερο βάθος.
«Ελαφρά τη καρδία»
Σημαίνει ότι κάποιος ενεργεί χωρίς μεγάλη σκέψη ή δισταγμό, με ανάλαφρη διάθεση.
«Αβρόχοις ποσί»
Κυριολεκτικά σημαίνει «με άβρεχτα πόδια». Μεταφορικά χρησιμοποιείται για κάποιον που καταφέρνει να ξεπεράσει μια δύσκολη κατάσταση χωρίς συνέπειες ή απώλειες.
«Άνοιξε τον ασκό του Αιόλου»
Η καθιερωμένη έκφραση αναφέρεται στον ασκό, στον οποίο, σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία, ο Αίολος είχε κλείσει τους ανέμους. Χρησιμοποιείται όταν μια ενέργεια προκαλεί σειρά προβλημάτων ή δυσάρεστων εξελίξεων.
«Υπέρ το δέον»
Σημαίνει «περισσότερο από όσο πρέπει» ή «σε υπερβολικό βαθμό». Ο σωστός τύπος είναι «υπέρ το δέον» και όχι «υπέρ του δέοντος».
«Εκ των ων ουκ άνευ»
Μια από τις πιο γνωστές λόγιες εκφράσεις, που δηλώνει κάτι απολύτως απαραίτητο, κάτι χωρίς το οποίο δεν μπορεί να υπάρξει ή να πραγματοποιηθεί κάτι άλλο.
«Του λόγου το ασφαλές»
Η καθιερωμένη έκφραση είναι «του λόγου το ασφαλές» και όχι «του λόγου το αληθές». Χρησιμοποιείται όταν θέλουμε να επιβεβαιώσουμε την ακρίβεια ή την εγκυρότητα όσων λέμε.
Εκφράσεις που συχνά παραποιούνται
Ορισμένες αρχαιοελληνικές φράσεις έχουν περάσει αυτούσιες στη νεότερη γλώσσα, με αποτέλεσμα να συναντάμε συχνά παραλλαγές τους.
«Επί τούτω» και «επί τω έργω» είναι οι καθιερωμένοι τύποι. Αντίστοιχα, δεν είναι σωστό να αντικαθιστούμε αυθαίρετα τις συγκεκριμένες εκφράσεις με τύπους όπως «επί τούτου» ή «εξεπιτούτου».
Στην ίδια κατηγορία ανήκει και η φράση «Ον ου τύπτει λόγος, ουδέ ράβδος», η οποία αποδίδει την ιδέα ότι εκείνος που δεν συνετίζεται με τα λόγια δεν πείθεται ούτε με την τιμωρία.
Και μερικές ακόμη εκφράσεις που αξίζει να θυμόμαστε
«Νους υγιής εν σώματι υγιεί»
Η γνωστή φράση συνδέει την πνευματική και τη σωματική ευεξία.
«Μέτρον άριστον»
Δεν σημαίνει «παν μέτρον άριστον», αλλά υπογραμμίζει την αξία της μετριοπάθειας και της τήρησης του μέτρου.
«Προπηλακίζω»
Το ρήμα αναφέρεται κυρίως σε έντονη λεκτική προσβολή ή δημόσια διαπόμπευση και δεν πρέπει να συγχέεται αποκλειστικά με τη σωματική επίθεση.
«Ζην» ή «ζειν»;
Το «ζην» είναι ο αρχαίος απαρεμφατικός τύπος του ρήματος «ζω» και συναντάται σε λόγιες εκφράσεις.
Στις στρατιωτικές εκφράσεις, επίσης, συναντάμε τύπους όπως «δίνω το παρών», «με το όπλο παρά πόδα», «εφ’ όπλου λόγχη» και «έρπειν», οι οποίοι συχνά παραποιούνται στην καθημερινή χρήση.
Προσοχή και στις ώρες
Ένα ακόμη συνηθισμένο σημείο σύγχυσης αφορά τις συντομογραφίες των ωρών:
- π.μ. = προ μεσημβρίας, δηλαδή οι ώρες πριν από το μεσημέρι
- μ.μ. = μετά μεσημβρίαν, δηλαδή οι ώρες μετά το μεσημέρι
Η σωστή χρήση των εκφράσεων δεν είναι απλώς θέμα τυπικότητας. Η γλώσσα εξελίσσεται διαρκώς και πολλές εκφράσεις αλλάζουν με τον χρόνο. Ωστόσο, όταν γνωρίζουμε την καθιερωμένη μορφή και τη σημασία τους, μπορούμε να αποφεύγουμε τα πιο συνηθισμένα λάθη και να χρησιμοποιούμε τις λέξεις με μεγαλύτερη ακρίβεια.
