Η δολοφονία μιας γυναίκας δεν είναι σε όλες τις περιπτώσεις απλώς μία ακόμη ανθρωποκτονία. Η έννοια της γυναικοκτονίας ανέδειξε μια διαφορετική διάσταση του εγκλήματος: το ενδεχόμενο η γυναίκα να στοχοποιήθηκε λόγω του φύλου της, μέσα σε ένα πλαίσιο σεξισμού, ελέγχου, ανισότητας ή έμφυλης βίας.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας και ο ΟΗΕ χρησιμοποιούν τον όρο για τις εκ προθέσεως δολοφονίες γυναικών και κοριτσιών που συνδέονται με το φύλο τους. Η αναγνώριση αυτής της διάστασης έχει οδηγήσει αρκετές χώρες να τροποποιήσουν τη νομοθεσία τους, χωρίς όμως να ακολουθούν όλες το ίδιο μοντέλο.
Σε ορισμένα κράτη η γυναικοκτονία αποτελεί πλέον αυτοτελές ποινικό αδίκημα. Σε άλλα, το έμφυλο κίνητρο αντιμετωπίζεται ως επιβαρυντική περίσταση ή προβλέπονται ειδικές διατάξεις για συγκεκριμένες μορφές γυναικοκτονίας.
Τι άλλαξε στις χώρες που προχώρησαν στην αναγνώριση
Η Λατινική Αμερική ήταν η περιοχή όπου η γυναικοκτονία άρχισε νωρίτερα να αποκτά ξεχωριστή θέση στη νομοθεσία. Οι ρυθμίσεις διαφέρουν από χώρα σε χώρα, καθώς αλλού δημιουργήθηκε αυτοτελές αδίκημα και αλλού η έμφυλη διάσταση εντάχθηκε στο ήδη υπάρχον πλαίσιο της ανθρωποκτονίας.
Μία από τις σημαντικότερες αλλαγές ήταν η δυνατότητα των αρχών να αντιμετωπίζουν διαφορετικά τις δολοφονίες που συνδέονται με έμφυλη βία. Η καταγραφή των περιστατικών έγινε πιο στοχευμένη, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις θεσπίστηκαν ειδικά πρωτόκολλα για τη διερεύνηση των υποθέσεων.
Ιδιαίτερη σημασία έχει και το ιστορικό που προηγείται μιας γυναικοκτονίας. Απειλές, κακοποίηση, stalking, ενδοοικογενειακή βία ή προηγούμενες καταγγελίες μπορούν να αποτελούν σημαντικά στοιχεία για την κατανόηση της πορείας που οδήγησε στο έγκλημα.
Η νομική αναγνώριση, ωστόσο, δεν σημαίνει αυτομάτως ότι οι γυναικοκτονίες μειώνονται. Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι ο νόμος από μόνος του δεν αρκεί. Χρειάζονται παράλληλα πρόληψη, προστασία των θυμάτων, αποτελεσματική εφαρμογή των μέτρων, εκπαίδευση των αρχών και αξιόπιστη καταγραφή των περιστατικών.
Με άλλα λόγια, η αλλαγή στη νομοθεσία μπορεί να αποτελέσει ένα εργαλείο για την καλύτερη κατανόηση και αντιμετώπιση του φαινομένου, αλλά δεν αποτελεί από μόνη της λύση.
Η Ευρώπη αλλάζει τη νομοθεσία της
Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, τέσσερα κράτη έχουν μέχρι σήμερα εισαγάγει νομικό ορισμό της γυναικοκτονίας στους ποινικούς τους κώδικες: η Κύπρος και η Μάλτα το 2022, η Κροατία το 2024 και η Ιταλία το 2025.
Η Κροατία ενέταξε στον Ποινικό Κώδικα την έννοια της έμφυλης δολοφονίας, προβλέποντας αυστηρότερες ποινές όταν η ανθρωποκτονία συνδέεται με σχέσεις εξάρτησης, ανισότητας, σεξουαλικής ή έμφυλης βίας.
Στην Ιταλία, αντίστοιχη νομοθετική αλλαγή προχώρησε το 2025, με τη γυναικοκτονία να συνδέεται μεταξύ άλλων με πράξεις μίσους, ελέγχου, κατοχής ή κυριαρχίας πάνω στη γυναίκα, αλλά και με την άρνησή της να διατηρήσει ή να ξεκινήσει μία σχέση.
Η Ισπανία, από την άλλη, έχει θεσπίσει ειδικά την έννοια της σεξουαλικής γυναικοκτονίας, όταν η ανθρωποκτονία γυναίκας συνδέεται με σεξουαλική βία. Το Βέλγιο έχει επίσης υιοθετήσει ειδική νομοθεσία για την πρόληψη και αντιμετώπιση των γυναικοκτονιών.
Οι διαφορετικές προσεγγίσεις δείχνουν ότι δεν υπάρχει ένα ενιαίο ευρωπαϊκό μοντέλο. Άλλες χώρες επέλεξαν την πλήρη ποινική αναγνώριση και άλλες ενσωμάτωσαν την έμφυλη διάσταση στις ήδη υπάρχουσες διατάξεις.
Μάλιστα, το 2026 η Ρουμανία προχώρησε σε νέα νομοθεσία που διευρύνει την έννοια της επιβαρυμένης ανθρωποκτονίας ώστε να καλύπτει περιπτώσεις που συνδέονται με έλεγχο, κυριαρχία ή έμφυλες διακρίσεις, χωρίς όμως να δημιουργεί αυτοτελές αδίκημα γυναικοκτονίας. Η ίδια νομοθεσία προβλέπει επίσης μέτρα για την πρόληψη, την προστασία, τη συλλογή δεδομένων και την εκπαίδευση.
Τι ισχύει σήμερα στην Ελλάδα
Στην Ελλάδα, η γυναικοκτονία δεν αποτελεί μέχρι σήμερα αυτοτελές ποινικό αδίκημα. Οι δολοφονίες γυναικών αντιμετωπίζονται μέσω των γενικών διατάξεων για την ανθρωποκτονία, ενώ ο όρος «γυναικοκτονία» χρησιμοποιείται ευρέως στη δημόσια συζήτηση, στην έρευνα και στην καταγραφή του φαινομένου.
Το ζήτημα της ξεχωριστής ποινικής αναγνώρισης έχει απασχολήσει την Ελλάδα εδώ και αρκετά χρόνια. Το 2021, ο τότε εισαγγελέας του Αρείου Πάγου Βασίλης Πλιώτας είχε αναφερθεί στη γυναικοκτονία και είχε ζητήσει από τις εισαγγελικές αρχές να αντιμετωπίζουν με ιδιαίτερη προσοχή τις καταγγελίες για ενδοοικογενειακή βία, δίνοντας έμφαση στην έγκαιρη παρέμβαση.
Η Ελλάδα, ωστόσο, δεν προχώρησε στην καθιέρωση ξεχωριστού αδικήματος. Αντίθετα, το ποινικό πλαίσιο για την ανθρωποκτονία αυστηροποιήθηκε, με την ισόβια κάθειρξη να αποτελεί την προβλεπόμενη ποινή για την ανθρωποκτονία με δόλο υπό τις προϋποθέσεις του νόμου.
Το θέμα, πάντως, δεν έχει κλείσει. Στη Βουλή έχει κατατεθεί πρόταση νόμου με αντικείμενο την πρόληψη και καταστολή της γυναικοκτονίας, της έμφυλης και της ενδοοικογενειακής βίας, όμως πρόκειται για πρόταση νόμου και όχι για ισχύουσα διάταξη που έχει εισαγάγει τη γυναικοκτονία ως αυτοτελές έγκλημα.
Παράλληλα, σε ευρωπαϊκό επίπεδο το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει επισημάνει την ανάγκη αναγνώρισης της γυναικοκτονίας ως ξεχωριστού εγκλήματος, ενώ υπογραμμίζει τη σημασία της πρόληψης, της προστασίας των θυμάτων και της εκπαίδευσης παράλληλα με την ποινική αντιμετώπιση.
Αρκεί όμως ένας νέος νόμος;
Η εμπειρία των χωρών που προχώρησαν σε νομοθετικές αλλαγές δείχνει ότι η απάντηση δεν είναι τόσο απλή. Η ξεχωριστή καταγραφή των γυναικοκτονιών μπορεί να βοηθήσει στην αποτύπωση του μεγέθους και των χαρακτηριστικών του φαινομένου. Μπορεί επίσης να επιτρέψει στις αρχές να εξετάζουν συστηματικότερα στοιχεία όπως το ιστορικό κακοποίησης, τις απειλές, τον έλεγχο και τις προηγούμενες καταγγελίες.
Όμως ένας νόμος δεν μπορεί μόνος του να αλλάξει τις κοινωνικές αντιλήψεις που συνδέονται με την έμφυλη βία. Χρειάζονται δομές προστασίας, ασφαλή καταλύματα, πρόσβαση σε νομική και ψυχολογική υποστήριξη, εκπαίδευση των αστυνομικών και δικαστικών αρχών, αλλά και συστηματική πρόληψη.
Ακριβώς γι' αυτό, η συζήτηση για τη γυναικοκτονία δεν περιορίζεται στο αν θα προστεθεί ένας νέος όρος στον Ποινικό Κώδικα. Το ουσιαστικό ζήτημα είναι εάν το κράτος μπορεί να αναγνωρίζει εγκαίρως την κλιμάκωση της έμφυλης και ενδοοικογενειακής βίας και να παρεμβαίνει πριν αυτή οδηγήσει στο χειρότερο δυνατό αποτέλεσμα.
Η Ευρώπη βρίσκεται ήδη σε διαδικασία αλλαγών, με διαφορετικές χώρες να επιλέγουν διαφορετικά νομικά εργαλεία. Η Ελλάδα, μέχρι σήμερα, έχει επιλέξει να αντιμετωπίζει τις ανθρωποκτονίες γυναικών μέσα από το γενικό ποινικό πλαίσιο, ενώ η συζήτηση για την αυτοτελή αναγνώριση της γυναικοκτονίας παραμένει ανοιχτή.
Και αυτό είναι ίσως το βασικό ερώτημα που παραμένει: όχι μόνο πώς θα τιμωρείται μια γυναικοκτονία αφού συμβεί, αλλά κυρίως πώς θα αναγνωρίζεται και θα αντιμετωπίζεται η βία πριν φτάσει μέχρι εκεί.
