Μερικές φορές η έκπληξη φαίνεται στα μάτια μας πριν καν καταλάβουμε τι συνέβη. Οι κόρες μπορεί να διασταλούν μέσα σε ελάχιστο χρόνο, ακόμη και όταν ο φωτισμός παραμένει σταθερός.
Νέα μελέτη εξετάζει τη σχέση ανάμεσα στη διαστολή των κορών, την εγκεφαλική δραστηριότητα και τον τρόπο με τον οποίο προσαρμόζουμε τις προσδοκίες μας όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με κάτι απρόσμενο.
Τα ευρήματα δείχνουν ότι η αντίδραση αυτή μπορεί να αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης διαδικασίας: της προσπάθειας του εγκεφάλου να καταλάβει ότι αυτό που συμβαίνει δεν ταιριάζει με αυτό που είχε προβλέψει.
Για να εξετάσουν πώς αντιδρά ο εγκέφαλος στο απρόβλεπτο, οι ερευνητές πραγματοποίησαν πείραμα με 63 ενήλικες.
Οι συμμετέχοντες έπρεπε να προβλέψουν ποιο χρώμα θα εμφανιζόταν στην οθόνη. Αφού έβλεπαν το αποτέλεσμα, κατέγραφαν τι είχαν παρατηρήσει και προχωρούσαν σε νέα πρόβλεψη.
Οι ερευνητές δεν αντιμετώπισαν όλες τις απρόσμενες εμφανίσεις χρωμάτων ως εξίσου σημαντικές. Κάποιες έδειχναν ότι είχε αλλάξει η κατάσταση, ενώ άλλες μπορούσαν να θεωρηθούν μεμονωμένα και ασυνήθιστα περιστατικά.
Η διαφορά φάνηκε στην αντίδραση των συμμετεχόντων.
Όταν το απροσδόκητο αποτέλεσμα αποτελούσε ισχυρή ένδειξη ότι «κάτι άλλαξε», οι κόρες διαστέλλονταν περισσότερο.
Παράλληλα, οι καταγραφές μέσω ηλεκτροεγκεφαλογραφήματος έδειξαν εντονότερη δραστηριότητα σε ένα εγκεφαλικό μοτίβο που ονομάζεται P3a.
Η έκπληξη δεν τελειώνει στα μάτια
Η πιο ενδιαφέρουσα παρατήρηση δεν αφορούσε μόνο τις κόρες. Μετά την εμφάνιση απροσδόκητων πληροφοριών, οι συμμετέχοντες φαίνεται πως έδιναν μικρότερη βαρύτητα σε όσα πίστευαν προηγουμένως και προσαρμόζονταν περισσότερο σε αυτό που μόλις είχαν παρατηρήσει.
Όταν ο εγκέφαλος λάμβανε ισχυρό μήνυμα ότι «οι κανόνες του παιχνιδιού άλλαξαν», ήταν πιο πιθανό να αφήσει στην άκρη τις παλιές προβλέψεις και να μάθει από τα νέα δεδομένα.
Η έκπληξη, επομένως, μπορεί να λειτουργεί ως ένα είδος σήματος επανεκκίνησης για τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος αντιλαμβάνεται και μαθαίνει από το περιβάλλον.
Ο μικρός «διακόπτης» του εγκεφάλου
Στο επίκεντρο της ερμηνείας βρίσκεται ο υπομέλας τόπος, γνωστός ως locus coeruleus, μια μικρή περιοχή στο εγκεφαλικό στέλεχος. Η περιοχή αυτή συνδέεται με τη νορεπινεφρίνη, έναν χημικό αγγελιοφόρο που συμμετέχει στην εγρήγορση, την προσοχή και την προσαρμογή στις αλλαγές. Οι ερευνητές αναφέρονται σε αυτόν τον μηχανισμό ως LC-NE, από τις λέξεις locus coeruleus–norepinephrine. Όταν συμβαίνει κάτι απρόσμενο, ο μηχανισμός αυτός μπορεί να ενεργοποιηθεί και να αυξήσει προσωρινά τη διέγερση του εγκεφάλου.
Σαν να λέει ο εγκέφαλος:
«Περίμενε. Αυτό δεν ήταν στο σχέδιο. Ξανακοίτα τι συμβαίνει.»
Έτσι μπορεί να περιορίζεται προσωρινά η επιρροή των προηγούμενων προσδοκιών και να αυξάνεται η προσοχή στις νέες πληροφορίες.
Γιατί διαστέλλονται οι κόρες ενώ ο φωτισμός δεν αλλάζει;
Η κόρη του ματιού δεν αντιδρά αποκλειστικά στο φως. Το μέγεθός της επηρεάζεται και από το αυτόνομο νευρικό σύστημα, το οποίο ρυθμίζει αυτόματα πολλές λειτουργίες του οργανισμού. Η ενεργοποίηση του συμπαθητικού συστήματος μπορεί να προκαλέσει διαστολή των κορών, ενώ η παρασυμπαθητική δραστηριότητα συμβάλλει στη συστολή τους.
Έτσι, μια έντονη γνωστική ή συναισθηματική κατάσταση, όπως η έκπληξη ή η διέγερση, μπορεί να αλλάξει το μέγεθος της κόρης ακόμη και χωρίς μεταβολή στον φωτισμό. Τα μάτια, λοιπόν, μπορεί να αντιδρούν σε αυτό που συμβαίνει μέσα μας, όχι μόνο σε αυτό που συμβαίνει γύρω μας.
Η διαστολή των κορών δεν αποτελεί απόδειξη ότι απελευθερώθηκε νορεπινεφρίνη.
Στη συγκεκριμένη έρευνα, οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν το μέγεθος της κόρης και την εγκεφαλική δραστηριότητα που καταγράφηκε μέσω ΗΕΓ ως έμμεσους δείκτες της διέγερσης που σχετίζεται με το σύστημα LC-NE.
Δεν μέτρησαν απευθείας την απελευθέρωση νορεπινεφρίνης ούτε κατέγραψαν άμεσα τη δραστηριότητα των νευρώνων του locus coeruleus στους συμμετέχοντες.
Οι κόρες επηρεάζονται από πολλούς παράγοντες, όπως ο φωτισμός, η ψυχολογική κατάσταση, η διέγερση, ο πόνος και ορισμένα φάρμακα. Επομένως, μια διασταλμένη κόρη δεν μπορεί από μόνη της να αποκαλύψει τι σκέφτεται ή τι αισθάνεται κάποιος. Η επιστήμη μπορεί να δείξει συσχετίσεις, όχι να προσφέρει έναν «ανιχνευτή σκέψεων» κρυμμένο στα μάτια.
Γιατί ο εγκέφαλος πρέπει να αφήνει πίσω τις παλιές του προβλέψεις
Ο εγκέφαλος βασίζεται διαρκώς σε προσδοκίες. Χρησιμοποιεί προηγούμενες εμπειρίες για να προβλέψει τι πρόκειται να συμβεί, ώστε να αντιδρά γρήγορα και να κατανοεί αποτελεσματικότερα το περιβάλλον. Όταν όμως το περιβάλλον αλλάζει, οι παλιές προβλέψεις μπορεί να γίνουν λιγότερο χρήσιμες.
Ένα απροσδόκητο γεγονός μπορεί τότε να λειτουργήσει ως σήμα ότι οι προηγούμενες προσδοκίες χρειάζονται αναθεώρηση. Ο εγκέφαλος μειώνει προσωρινά την εξάρτησή του από το παλιό μοντέλο και γίνεται πιο δεκτικός σε αυτό που συμβαίνει τώρα. Με άλλα λόγια, η έκπληξη μπορεί να κάνει τον εγκέφαλο πιο ευέλικτο.
Οι κόρες διαστέλλονται φυσιολογικά όταν μειώνεται ο φωτισμός, ενώ το μέγεθός τους μπορεί να επηρεαστεί και από άγχος, ενθουσιασμό, πόνο, συναισθηματική διέγερση ή φαρμακευτικές ουσίες.
Επομένως, οι μεγαλύτερες κόρες δεν σημαίνουν αυτομάτως ότι κάποιος ξαφνιάστηκε ή βιώνει ένα συγκεκριμένο συναίσθημα.
Μπορεί να δίνουν πληροφορίες για τη γενικότερη κατάσταση διέγερσης του οργανισμού, αλλά δεν αποτελούν από μόνες τους αλάνθαστο «παράθυρο» στις σκέψεις μας.
Πότε μια αλλαγή στις κόρες δεν πρέπει να αγνοείται
Υπάρχει διαφορά ανάμεσα σε μια παροδική διαστολή των κορών και σε μια ξαφνική ή επίμονη αλλαγή. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν εμφανίζεται ξαφνικά σημαντική διαφορά στο μέγεθος της μίας κόρης από την άλλη ή όταν η αλλαγή συνοδεύεται από έντονο πονοκέφαλο, σύγχυση, αδυναμία ή πρόσφατο τραυματισμό στο κεφάλι. Σε τέτοιες περιπτώσεις απαιτείται ιατρική αξιολόγηση.
Η συγκεκριμένη έρευνα εστιάζει στη φυσιολογική αντίδραση του οργανισμού απέναντι στο απρόσμενο. Το συμπέρασμα είναι ενδιαφέρον: μια μικρή αλλαγή στα μάτια μπορεί να συνοδεύει μια μεγαλύτερη αλλαγή μέσα στον εγκέφαλο. Είναι η στιγμή που αντιλαμβάνεται πως η πραγματικότητα δεν ακολούθησε το σενάριο που είχε γράψει και αρχίζει να προσαρμόζει το επόμενο.
