Η εμπειρία της στιγμιαίας αίσθησης ότι έχουμε ξαναζήσει μια εντελώς καινούργια κατάσταση είναι ένα ευρέως διαδεδομένο φαινόμενο. Το λεγόμενο «ντεζαβού» (déjà vu), γαλλικός όρος που μεταφράζεται ως «ήδη ιδωμένο», μπορεί να μετατρέψει μια πρωτόγνωρη συζήτηση ή την επίσκεψη σε έναν άγνωστο χώρο σε μια αναπάντεχα οικεία εμπειρία, η οποία διαρκεί συνήθως μόλις λίγα δευτερόλεπτα.
Τι είναι το «ντεζαβού» και πώς διαφέρει από την κανονική μνήμη
Στη συνηθισμένη διαδικασία αναγνώρισης, η αίσθηση οικειότητας συνοδεύεται από μια συγκεκριμένη ανάμνηση: Για παράδειγμα, το να έχουμε πάει ξανά στο ίδιο μπαρ ή εστιατόριο. Αντίθετα, στο déjà vu, η αίσθηση οικειότητας εκδηλώνεται αυτόνομα, χωρίς να υποστηρίζεται από κάποια πραγματική ανάκληση του παρελθόντος.
Το θεμελιώδες στοιχείο της εμπειρίας έγκειται στην αντίφαση που αντιλαμβάνεται το άτομο: Ενώ συνειδητοποιεί ότι η κατάσταση είναι παντελώς νέα, ταυτόχρονα νιώθει ότι η διάταξη των αντικειμένων ή η εξέλιξη της συζήτησης έχουν επαναληφθεί.
Γιατί «γεννιέται» η αίσθηση οικειότητας χωρίς ανάμνηση
Οι επιστημονικές έρευνες υποδεικνύουν ότι το φαινόμενο μπορεί να πυροδοτείται όταν στοιχεία του παρόντος περιβάλλοντος παρουσιάζουν ομοιότητες με παλαιότερες εμπειρίες, τις οποίες όμως ο εγκέφαλος αδυνατεί να ανακαλέσει συνειδητά.
Για παράδειγμα, αν η χωροταξική διάταξη μιας αίθουσας μοιάζει με εκείνη ενός καφέ που είχαμε επισκεφθεί στο παρελθόν, η ομοιότητα αυτή μπορεί να προκαλέσει αίσθηση οικειότητας, χωρίς απαραίτητα να φέρει στη μνήμη μας το ίδιο το καφέ. Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι δεν υπάρχει ένας μοναδικός μηχανισμός που να εξηγεί κάθε περιστατικό, επιβεβαιώνοντας ωστόσο ότι η αναγνώριση μπορεί να λειτουργήσει ανεξάρτητα από την ακριβή ανάκληση.
Η ψευδαίσθηση της πρόβλεψης του μέλλοντος
Πολλοί άνθρωποι κατά τη διάρκεια ενός déjà vu αισθάνονται ότι μπορούν να μαντέψουν τι θα συμβεί αμέσως μετά. Ωστόσο, η επιστήμη καταρρίπτει αυτόν τον ισχυρισμό.
Μελέτη του 2018 εξέτασε τη σχέση του déjà vu με την αίσθηση πρόβλεψης, χρησιμοποιώντας προσομοιωμένες διαδρομές σε περιβάλλοντα που παρουσίαζαν κρυφές ομοιότητες. Παρότι οι συμμετέχοντες δήλωναν με βεβαιότητα ότι γνώριζαν προς τα πού θα συνεχίσει η διαδρομή, οι προβλέψεις τους δεν ξεπέρασαν τα ποσοστά της τυχαίας επιλογής. Τα ευρήματα αποδεικνύουν ότι η έντονη αίσθηση βεβαιότητας αποτελεί απλώς ένα παιχνίδι της μνήμης και όχι πραγματική ικανότητα πρόγνωσης.
Πότε το déjà vu απαιτεί ιατρική εκτίμηση
Ενώ ένα μεμονωμένο και στιγμιαίο επεισόδιο είναι εντελώς αβλαβές, η αυξημένη συχνότητα, η επιμονή ή η αλλαγή στο μοτίβο των επεισοδίων επιβάλλουν ιατρικό έλεγχο.
Απαιτείται άμεση αξιολόγηση εάν το ντεζαβού συνοδεύεται από:
- Θόλωση της συνείδησης, κενό βλέμμα ή αδυναμία επικοινωνίας με το περιβάλλον.
- Ασυνήθιστες οσμές, γεύσεις ή μια περίεργη αίσθηση που ανεβαίνει από το στομάχι.
- Ακούσιες, επαναλαμβανόμενες κινήσεις των χειλιών ή των σιαγόνων (κινήσεις μάσησης).
- Μεταπεισοδιακή σύγχυση ή κενά μνήμης.
Τα συμπτώματα αυτά ενδέχεται να συνδέονται με εστιακές επιληπτικές κρίσεις (π.χ. του κροταφικού λοβού), οι οποίες δεν εκδηλώνονται πάντα με σπασμούς. Επισημαίνεται ότι το déjà vu από μόνο του δεν συνιστά διάγνωση επιληψίας, ωστόσο η εμφάνιση πιθανής κρίσης για πρώτη φορά, η δυσκολία στην αναπνοή ή η καθυστέρηση επανόδου της συνείδησης απαιτούν επείγουσα ιατρική φροντίδα.
Επιβαρυντικοί παράγοντες
Η κόπωση και το άγχος μπορούν να επηρεάσουν την επεξεργασία πληροφοριών από τον εγκέφαλο, αυξάνοντας την πιθανότητα εμφανίσεων déjà vu. Ωστόσο, τα συχνά επεισόδια δεν πρέπει να αποδίδονται ελαφρά τη καρδία στην έλλειψη ύπνου.
Σε περίπτωση ιατρικής επίσκεψης, συνιστάται η καταγραφή:
- Της συχνότητας και της διάρκειας των επεισοδίων.
- Των συμπτωμάτων πριν, κατά τη διάρκεια και μετά το συμβάν.
- Των παρατηρήσεων τρίτων σχετικά με το αν υπήρχε φυσιολογική ανταπόκριση κατά τη διάρκεια του επεισοδίου.
