Πόσο σημαντικό είναι τελικά ένα πτυχίο για την επαγγελματική αποκατάσταση; Αρκεί ένας πανεπιστημιακός τίτλος για να αποδείξει ότι κάποιος διαθέτει τις γνώσεις και τις δεξιότητες που απαιτεί μια θέση εργασίας; Και τι συμβαίνει όταν οι τίτλοι σπουδών γίνονται σημαντικότεροι από την ίδια τη γνώση;
Αυτά είναι ορισμένα από τα ερωτήματα που επιχειρεί να απαντήσει η θεωρία της «ασθένειας του διπλώματος» (The Diploma Disease), την οποία ανέπτυξε ο Βρετανός κοινωνιολόγος Ronald Dore. Η προσέγγισή του αμφισβητεί την αντίληψη ότι η περισσότερη εκπαίδευση οδηγεί αυτομάτως σε μεγαλύτερη παραγωγικότητα και καλύτερες επαγγελματικές προοπτικές.
Στον πυρήνα της θεωρίας βρίσκεται ένα φαινόμενο που γίνεται όλο και πιο ορατό: οι άνθρωποι δεν σπουδάζουν απαραίτητα επειδή θέλουν να αποκτήσουν περισσότερες γνώσεις ή να καλλιεργήσουν τα ενδιαφέροντά τους, αλλά επειδή χρειάζονται έναν τίτλο σπουδών για να διεκδικήσουν μια θέση εργασίας. Έτσι, το πτυχίο μετατρέπεται σταδιακά από μέσο γνώσης σε απαραίτητο «εισιτήριο» για την αγορά εργασίας.
Τι είναι η «ασθένεια του διπλώματος»;
Ο Ronald Dore παρουσίασε τη θεωρία του στο βιβλίο «The Diploma Disease: Education, Qualification and Development», το οποίο κυκλοφόρησε για πρώτη φορά το 1976 και προκάλεσε έντονες συζητήσεις στον επιστημονικό χώρο.
Η βασική του θέση είναι ότι όταν οι εργοδότες χρησιμοποιούν τα πτυχία ως βασικό κριτήριο για την πρόσληψη προσωπικού, δημιουργείται ένας διαρκής ανταγωνισμός για την απόκτηση ολοένα περισσότερων τίτλων σπουδών.
Οι υποψήφιοι αισθάνονται ότι πρέπει να σπουδάσουν περισσότερο, να αποκτήσουν μεταπτυχιακά και πρόσθετες πιστοποιήσεις, όχι απαραίτητα επειδή η εργασία που επιθυμούν απαιτεί αυτές τις γνώσεις, αλλά επειδή διαφορετικά κινδυνεύουν να μείνουν πίσω στον ανταγωνισμό.
Το αποτέλεσμα είναι ένας φαύλος κύκλος: αυξάνεται η ζήτηση για ανώτερες σπουδές, παρατείνονται τα χρόνια εκπαίδευσης, τα σχολεία δίνουν ολοένα μεγαλύτερη έμφαση στις εξετάσεις και τα πανεπιστήμια πολλαπλασιάζουν τους τίτλους και τις βαθμίδες σπουδών.
Με αυτόν τον τρόπο, σύμφωνα με τον Dore, η εκπαίδευση κινδυνεύει να χάσει τον ουσιαστικό της προσανατολισμό και να μετατραπεί σε μια διαρκή προσπάθεια συγκέντρωσης προσόντων.
Η αμφισβήτηση της θεωρίας ότι η εκπαίδευση φέρνει οικονομική ανάπτυξη
Για να εξηγήσει τη θέση του, ο Dore ασκεί κριτική στη θεωρία του ανθρώπινου κεφαλαίου. Σύμφωνα με αυτήν, η εκπαίδευση αποτελεί επένδυση, καθώς ενισχύει τις γνώσεις και τις δεξιότητες των εργαζομένων, αυξάνει την παραγωγικότητά τους και μπορεί να οδηγήσει σε υψηλότερα εισοδήματα και οικονομική ανάπτυξη.
Η συγκεκριμένη προσέγγιση αναπτύχθηκε ιδιαίτερα μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, σε μια περίοδο κατά την οποία πολλές χώρες επένδυσαν σημαντικά ποσά στα εκπαιδευτικά τους συστήματα, θεωρώντας ότι η καλύτερη εκπαίδευση θα αποτελούσε βασικό μοχλό ανάπτυξης.
Ο Dore, ωστόσο, υποστηρίζει ότι η οικονομική ανάπτυξη δεν μπορεί να αποδίδεται αποκλειστικά στην εκπαίδευση. Σημαντικό ρόλο παίζουν επίσης οι τεχνολογικές εξελίξεις, οι πολιτικές αποφάσεις, οι κοινωνικές συνθήκες και οι αλλαγές στην παραγωγή.
Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα εξετάζει τη Βρετανία κατά τη Βιομηχανική Επανάσταση. Σύμφωνα με την ιστορική προσέγγιση που αξιοποιεί, η ανάπτυξη της βιομηχανίας στηρίχθηκε σε μεγάλο βαθμό στην ευρηματικότητα τεχνιτών και μηχανικών, ενώ τα σχολεία και τα πανεπιστήμια της εποχής δεν είχαν άμεση συμμετοχή στις τεχνολογικές αλλαγές που μεταμόρφωσαν την παραγωγή.
Παράλληλα, ο Dore αμφισβητεί την άποψη ότι όσο περισσότερα χρόνια σπουδάζει κάποιος τόσο μεγαλύτερη επαγγελματική επιτυχία είναι βέβαιο ότι θα έχει. Η εκπαίδευση μπορεί να ανοίγει δρόμους, όμως δεν αποτελεί τη μοναδική προϋπόθεση για την επαγγελματική εξέλιξη. Οι οικονομικές συνθήκες και οι διαθέσιμες θέσεις εργασίας επηρεάζουν εξίσου τις ευκαιρίες των ανθρώπων.
Γιατί οι άνθρωποι σπουδάζουν; Τα τρία διαφορετικά κίνητρα
Ο Dore διακρίνει τρεις βασικούς λόγους για τους οποίους κάποιος επιλέγει να μορφωθεί:
- Για τη γνώση: Για να ικανοποιήσει την περιέργειά του, να ανακαλύψει νέα πράγματα και να διευρύνει τους πνευματικούς του ορίζοντες.
- Για την απόκτηση επαγγελματικών δεξιοτήτων: Για να μάθει ένα συγκεκριμένο επάγγελμα και να αποκτήσει τις γνώσεις που απαιτούνται για την άσκησή του.
- Για την απόκτηση ενός τίτλου σπουδών: Για να εξασφαλίσει το απαραίτητο τυπικό προσόν που θα του επιτρέψει να διεκδικήσει μια θέση εργασίας.
Η τρίτη κατηγορία βρίσκεται στο επίκεντρο της θεωρίας του. Ο Dore παρατηρεί ότι πολλοί νέοι δεν επιλέγουν τις σπουδές τους αποκλειστικά με βάση τα ενδιαφέροντά τους, αλλά κυρίως με γνώμονα τις επαγγελματικές προοπτικές που μπορεί να τους προσφέρει ένα πτυχίο.
Έτσι, η εκπαίδευση συνδέεται όλο και περισσότερο με την ανάγκη εύρεσης εργασίας και λιγότερο με την ίδια τη διαδικασία της μάθησης.
Όταν το πτυχίο γίνεται απαραίτητο ακόμη και για δουλειές που δεν το απαιτούν
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η σύγκριση του Dore ανάμεσα στις αναπτυσσόμενες και τις ήδη ανεπτυγμένες οικονομίες.
Στις χώρες που εκβιομηχανίστηκαν αργότερα, η εισαγωγή νέων τεχνολογιών δημιούργησε την ανάγκη για εξειδικευμένο προσωπικό. Παράλληλα, η ανάπτυξη ενός μεγάλου δημόσιου τομέα ενίσχυσε τη σημασία των τίτλων σπουδών, καθώς η κατοχή απολυτηρίου ή πανεπιστημιακού πτυχίου αποτελούσε συχνά βασική προϋπόθεση για την πρόσληψη.
Ωστόσο, σύμφωνα με τον Dore, τα πτυχία δεν αντιστοιχούσαν πάντοτε στις πραγματικές δεξιότητες που απαιτούσαν οι συγκεκριμένες θέσεις. Λειτουργούσαν περισσότερο ως ένα φίλτρο επιλογής ανάμεσα στους υποψηφίους.
Το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται και στις αναπτυγμένες χώρες. Ο Dore περιγράφει μια κατάσταση κατά την οποία οι απαιτήσεις για την πρόσληψη σε μια θέση αυξάνονται, χωρίς να αλλάζουν απαραίτητα οι αρμοδιότητες ή οι γνώσεις που χρειάζεται ο εργαζόμενος.
Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα μιας εταιρείας λεωφορείων. Αρχικά, για τη θέση του σταθμάρχη αρκούσε η ολοκλήρωση ενός πρώτου κύκλου δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Όσο όμως αυξάνονταν οι απόφοιτοι με περισσότερα τυπικά προσόντα, άρχισαν να διεκδικούν και θέσεις που παλαιότερα δεν απαιτούσαν τόσο υψηλό επίπεδο εκπαίδευσης.
Η εταιρεία, έχοντας πλέον τη δυνατότητα να επιλέγει ανάμεσα σε περισσότερους υποψηφίους, προτιμούσε εκείνους με τα περισσότερα προσόντα, χωρίς απαραίτητα να τους προσφέρει υψηλότερο μισθό ή διαφορετικά καθήκοντα.
Σταδιακά, το απολυτήριο ανώτερης βαθμίδας έγινε απαραίτητη προϋπόθεση ακόμη και για μια θέση που προηγουμένως δεν το απαιτούσε.
Αυτό ακριβώς είναι ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της «ασθένειας του διπλώματος»: τα τυπικά προσόντα αυξάνονται, ακόμη και όταν οι πραγματικές απαιτήσεις της εργασίας παραμένουν ίδιες.
Το πτυχίο ως φίλτρο προσλήψεων και η ψευδαίσθηση της αξιοκρατίας
Όταν εκατοντάδες άνθρωποι διεκδικούν την ίδια θέση εργασίας, το πτυχίο γίνεται ένας εύκολος τρόπος διαχωρισμού των υποψηφίων. Οι εργοδότες συχνά θεωρούν ότι κάποιος με περισσότερους τίτλους σπουδών είναι αυτομάτως καταλληλότερος, ακόμη και αν τα αντικείμενα των σπουδών του δεν σχετίζονται άμεσα με τη θέση.
Σύμφωνα με την ανάλυση του Dore, αυτή η πρακτική έχει επηρεάσει και τον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία αντιλαμβάνεται την αξία ενός ανθρώπου. Ο κάτοχος πτυχίου συχνά θεωρείται πιο ικανός, πιο μορφωμένος ή ακόμη και πιο κατάλληλος για μια εργασία, ανεξάρτητα από τις πραγματικές δεξιότητές του.
Έτσι, δημιουργείται η αντίληψη ότι ένας πτυχιούχος πρέπει να προηγείται στην επιλογή για μια θέση εργασίας, ακόμη και όταν αυτή δεν απαιτεί πανεπιστημιακές γνώσεις.
Το πρόβλημα γίνεται εντονότερο σε περιόδους υψηλής ανεργίας. Οι εργαζόμενοι καλούνται να συγκεντρώνουν ολοένα περισσότερα προσόντα για να παραμείνουν ανταγωνιστικοί, ενώ η δυσκολία εύρεσης εργασίας αντιμετωπίζεται συχνά ως ατομική αποτυχία και όχι ως αποτέλεσμα ευρύτερων οικονομικών και κοινωνικών συνθηκών.
Η ελληνική πραγματικότητα: Πτυχία, μεταπτυχιακά και υπερπροσοντούχοι εργαζόμενοι
Η θεωρία της «ασθένειας του διπλώματος» παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και για την ελληνική πραγματικότητα. Όπως επισημαίνει το άρθρο, η αυξημένη ζήτηση για πανεπιστημιακές σπουδές και η σημασία των τίτλων στην επαγγελματική αποκατάσταση δεν αποτελούν αποκλειστικά ελληνικό φαινόμενο, αλλά εμφανίζονται σε πολλές καπιταλιστικές οικονομίες.
Στην Ελλάδα, η δημιουργία νέων πανεπιστημιακών τμημάτων και η επέκταση της ανώτατης εκπαίδευσης συνοδεύτηκαν από την προσδοκία ότι ένα πτυχίο θα μπορούσε να εξασφαλίσει καλύτερες επαγγελματικές προοπτικές.
Ωστόσο, σύμφωνα με την κριτική που παρουσιάζεται στο κείμενο, δεν συνδέονται όλα τα πανεπιστημιακά τμήματα με συγκεκριμένα επαγγελματικά αντικείμενα ή σαφείς επαγγελματικές διεξόδους. Ορισμένα προσφέρουν ένα ευρύ φάσμα γνώσεων από διαφορετικούς επιστημονικούς κλάδους, χωρίς να οδηγούν απαραίτητα σε μια συγκεκριμένη επαγγελματική διαδρομή.
Πολλοί νέοι επιλέγουν αυτές τις σπουδές με την προσδοκία ότι θα αποκτήσουν ένα προσόν που θα τους βοηθήσει να διεκδικήσουν μια θέση στο Δημόσιο. Όταν όμως οι διαθέσιμες θέσεις είναι περιορισμένες ή η ειδικότητά τους δεν περιλαμβάνεται στις ανάγκες των υπηρεσιών, αναγκάζονται να στραφούν στον ιδιωτικό τομέα.
Εκεί εμφανίζεται το φαινόμενο των υπερπροσοντούχων εργαζομένων (overqualified): άνθρωποι με πανεπιστημιακά ή ακόμη και μεταπτυχιακά διπλώματα καταλήγουν να εργάζονται σε θέσεις που δεν απαιτούν το επίπεδο των σπουδών τους.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η πρόσληψη πτυχιούχων ή κατόχων μεταπτυχιακού τίτλου για θέσεις ταμία ή τηλεφωνητή, παρότι τα συγκεκριμένα καθήκοντα δεν προϋποθέτουν πανεπιστημιακή εκπαίδευση.
Όταν το σχολείο μετατρέπεται σε εξεταστικό κέντρο
Μία από τις σημαντικότερες συνέπειες της «ασθένειας του διπλώματος», σύμφωνα με τον Dore, αφορά τον ίδιο τον χαρακτήρα της εκπαίδευσης.
Όταν ο βασικός στόχος των μαθητών γίνεται η απόκτηση ενός τίτλου, η μάθηση κινδυνεύει να περιοριστεί στην προετοιμασία για τις εξετάσεις. Το σχολείο παύει να λειτουργεί πρωτίστως ως χώρος γνώσης, δημιουργικότητας και καλλιέργειας της σκέψης και μετατρέπεται σε έναν μηχανισμό προετοιμασίας για την επόμενη βαθμίδα εκπαίδευσης.
Η συζήτηση επικεντρώνεται ολοένα περισσότερο στις εξετάσεις, στις βάσεις εισαγωγής, στον αριθμό των πανεπιστημιακών τμημάτων και στις επιδόσεις των μαθητών. Αντίθετα, υποχωρούν ερωτήματα όπως το τι πραγματικά μαθαίνουν τα παιδιά, πόσο ουσιαστική είναι η εκπαιδευτική διαδικασία και αν το σχολείο καλλιεργεί την περιέργεια και την κριτική σκέψη.
Παράλληλα, τα πανεπιστήμια κινδυνεύουν να μετατραπούν σε χώρους απόκτησης τίτλων, με αρκετούς φοιτητές να ενδιαφέρονται περισσότερο για το πτυχίο παρά για το αντικείμενο που σπουδάζουν.
Όσο περισσότεροι τίτλοι αποκτώνται, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η ανάγκη για πρόσθετα προσόντα, καθώς το προηγούμενο πτυχίο δεν αρκεί πλέον για να ξεχωρίσει κάποιος στην αγορά εργασίας.
Ένας φαύλος κύκλος με κόστος για τους νέους και τις οικογένειες
Η συνεχής προσπάθεια απόκτησης περισσότερων τίτλων σπουδών έχει και σημαντικές κοινωνικές και οικονομικές συνέπειες.
Οι νέοι και οι οικογένειές τους επενδύουν χρόνο και χρήματα σε πολυετείς σπουδές, μεταπτυχιακά και πρόσθετες πιστοποιήσεις, ελπίζοντας ότι έτσι θα εξασφαλίσουν μια καλύτερη επαγγελματική πορεία.
Ωστόσο, η εργασία που τελικά βρίσκουν δεν ανταποκρίνεται πάντα στο επίπεδο των σπουδών τους. Αρκετοί καταλήγουν σε θέσεις κατώτερες των προσόντων τους, ενώ άλλοι παραμένουν για μεγάλο διάστημα εκτός αγοράς εργασίας.
Το αποτέλεσμα είναι να δημιουργείται ένα αίσθημα απογοήτευσης και ματαίωσης, καθώς τα χρόνια και τα χρήματα που έχουν επενδυθεί στην εκπαίδευση δεν οδηγούν απαραίτητα στην επαγγελματική αποκατάσταση που προσδοκούσαν.
Η θεωρία του Dore επιχειρεί να φωτίσει ακριβώς αυτή την αντίφαση: όσο περισσότερο οι τίτλοι σπουδών χρησιμοποιούνται ως προϋπόθεση για την πρόσληψη, τόσο περισσότερο οι άνθρωποι αναγκάζονται να αποκτούν νέους τίτλους, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι αυξάνονται αντίστοιχα οι διαθέσιμες θέσεις εργασίας ή οι πραγματικές επαγγελματικές τους δυνατότητες.
Το βασικό ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο πόσα πτυχία διαθέτει κάποιος, αλλά κατά πόσο η εκπαίδευση προσφέρει ουσιαστική γνώση, πραγματικές δεξιότητες και δυνατότητες επαγγελματικής εξέλιξης.
