Υπάρχουν άνθρωποι που, όταν βλέπουν ένα παιδί να χρειάζεται βοήθεια και τις απαραίτητες δομές να απουσιάζουν, δεν μπορούν απλώς να προσπεράσουν. Θα αναζητήσουν μια λύση, θα αναλάβουν κάτι παραπάνω, θα προσπαθήσουν να καλύψουν το κενό. Κι αν χρειαστεί, θα κάνουν ακόμη περισσότερα, γιατί δεν αντέχουν στην ιδέα ότι ένας άνθρωπος μπορεί να μείνει αβοήθητος ενώ εκείνοι θα μπορούσαν να κάνουν κάτι.
Πολλοί από αυτούς τους ανθρώπους εργάζονται στην εκπαίδευση. Είναι οι εκπαιδευτικοί, οι ψυχολόγοι, οι κοινωνικοί λειτουργοί, όλοι εκείνοι που βρίσκονται καθημερινά δίπλα σε παιδιά και ανθρώπους που έχουν ανάγκη. Βλέπουν τις ελλείψεις, τις καθυστερήσεις, τις απουσίες και τις αδυναμίες ενός συστήματος και δεν μπορούν να μείνουν αμέτοχοι. Αναλαμβάνουν περισσότερα από όσα τους αναλογούν, ψάχνουν λύσεις εκεί όπου δεν υπάρχουν οι απαραίτητες δομές, προσπαθούν να καλύψουν με την προσωπική τους προσπάθεια όσα θα έπρεπε να είναι αυτονόητα. Το κάνουν από ενδιαφέρον, από ευθύνη, από ανθρωπιά. Είναι οι άνθρωποι που συχνά αποκαλούμε «καλούς επαγγελματίες», «ευσυνείδητους», «ανθρώπους με φιλότιμο». Είναι εκείνοι στους οποίους μπορούμε να βασιστούμε όταν κάτι δεν λειτουργεί όπως θα έπρεπε.
Τι συμβαίνει, όμως, όταν η προσωπική τους ευσυνειδησία γίνεται ο τρόπος με τον οποίο καλύπτονται οι ελλείψεις ενός ολόκληρου συστήματος; Όταν το «θα κάνω ό,τι μπορώ» μετατρέπεται σταδιακά σε «θα αναλάβω ό,τι δεν κάνει κανείς άλλος»; Και, κυρίως, τι συμβαίνει όταν, στην προσπάθειά τους να βοηθήσουν, οι ίδιοι οι άνθρωποι που νοιάζονται περισσότερο καταλήγουν να συντηρούν μια κατάσταση που αφήνει παιδιά και οικογένειες χωρίς τη σταθερή υποστήριξη που δικαιούνται;
Αυτά είναι ερωτήματα που δεν προκύπτουν από αδιαφορία ή από διάθεση να αποποιηθούμε την ευθύνη μας. Προκύπτουν, αντίθετα, από την ανάγκη να ξανασκεφτούμε τι σημαίνει πραγματικά να είμαστε υπεύθυνοι, συνεπείς και ανθρώπινοι μέσα σε ένα σύστημα με σοβαρές ελλείψεις.
Το έχω κάνει κι εγώ πολλές φορές στην επαγγελματική μου πορεία ως σχολική ψυχολόγος. Έχω προσπαθήσει να πάρω τα πράγματα στα χέρια μου, να καλύψω κενά, να βρω λύσεις, να μη μείνει κανείς αβοήθητος. Χρειάστηκε όμως χρόνος για να καταλάβω κάτι που δεν είναι καθόλου εύκολο να αποδεχτεί κανείς όταν θέλει πραγματικά να βοηθήσει:
Δεν γίνεται. Όχι επειδή δεν προσπαθούμε αρκετά. Αλλά επειδή είμαστε άνθρωποι με πεπερασμένες δυνατότητες και όρια.
Όσο κι αν νοιαζόμαστε, όσο κι αν προσπαθούμε, όσο κι αν είμαστε διατεθειμένοι να κάνουμε το κάτι παραπάνω, δεν μπορούμε να αναπληρώσουμε τις ελλείψεις ενός ολόκληρου συστήματος. Δεν μπορούμε να υποκαταστήσουμε τις δομές που απουσιάζουν, τις υπηρεσίες που δεν επαρκούν, τις ευθύνες που δεν αναλαμβάνονται. Και το πρόβλημα δεν είναι μόνο ότι κάποια στιγμή θα κουραστούμε ή θα εξαντληθούμε. Το πρόβλημα είναι ότι, ακόμη κι αν υποθέσουμε πως μπορούμε να προσφέρουμε διαρκώς περισσότερα, και πάλι δεν μπορούμε να γίνουμε το σύστημα που λείπει. Η προσωπική μας υπερπροσπάθεια δεν αρκεί για να εξασφαλίσει σταθερή και ουσιαστική υποστήριξη σε όλα τα παιδιά που τη χρειάζονται. Μπορεί να βοηθήσει ένα παιδί, να ανακουφίσει μια κατάσταση, να καλύψει προσωρινά μια ανάγκη. Δεν μπορεί, όμως, να εγγυηθεί ότι το παιδί θα εξακολουθήσει να έχει βοήθεια όταν εμείς δεν θα είμαστε πια εκεί. Κι έτσι, πολλές φορές, παρά τις καλές μας προθέσεις, τα κενά παραμένουν. Απλώς δεν φαίνονται όσο κάποιος προσπαθεί να τα καλύψει.
Και εδώ γεννιέται ένα ακόμη πιο δύσκολο ερώτημα: Για ποιον είμαστε τελικά τα "καλά παιδιά"; Για το παιδί που χρειάζεται βοήθεια ή για τον άνθρωπο που έχει την εξουσία και την ευθύνη να εξασφαλίσει ότι αυτή η βοήθεια θα υπάρχει;
Όταν αναλαμβάνουμε διαρκώς να κάνουμε όσα δεν προβλέπονται, να βρίσκουμε μόνοι μας λύσεις, να απορροφούμε τις δυσλειτουργίες, να μη διαμαρτυρόμαστε και να φροντίζουμε να μη διαταράσσεται η λειτουργία του συστήματος, ποιον εξυπηρετούμε τελικά; Το παιδί που έχει ανάγκη ή, άθελά μας, εκείνον που θα έπρεπε να λογοδοτήσει για την απουσία της αναγκαίας υποστήριξης;
Δεν σημαίνει ότι κάθε φορά που προσπαθούμε περισσότερο εξυπηρετούμε συνειδητά κάποιον άλλο. Ούτε ότι η προσωπική ευθύνη δεν έχει σημασία. Αντιθέτως. Άλλο όμως η ατομική ευθύνη και άλλο η ανάληψη της ευθύνης ενός ολόκληρου συστήματος. Ατομική ευθύνη είναι να κάνω σωστά τη δουλειά μου, να σέβομαι τον άνθρωπο που έχω απέναντί μου, να αξιοποιώ τις δυνατότητές μου και, όταν μπορώ, να κάνω μια επιπλέον πράξη ανθρωπιάς. Δεν είναι να θεωρώ ότι οφείλω να καλύπτω κάθε κενό. Ούτε να πιστεύω ότι, αν δεν αναλάβω εγώ τα πάντα, έχω αποτύχει ως επαγγελματίας ή ως άνθρωπος.
Και κυρίως, ατομική ευθύνη δεν είναι να συγχέω την ευθύνη με τη σιωπή. Όταν η προσωπική μας προσπάθεια γίνεται ο λόγος για τον οποίο οι ελλείψεις δεν αναδεικνύονται, όταν η καλή μας πρόθεση κάνει μια προβληματική κατάσταση να φαίνεται διαχειρίσιμη, τότε ίσως, χωρίς να το θέλουμε, συμβάλλουμε στη διαιώνισή της.
Τι μπορούμε, λοιπόν, να κάνουμε πραγματικά για να βοηθήσουμε; Να συνεχίσουμε να είμαστε συνεπείς, ανθρώπινοι και υπεύθυνοι στη δουλειά μας. Να κάνουμε όσα μπορούμε για τους ανθρώπους που έχουμε απέναντί μας. Αλλά και να μιλήσουμε, να αναδείξουμε τις ελλείψεις. Να περιγράψουμε τις πραγματικές συνθήκες. Να πάψουμε να αντιμετωπίζουμε ως ατομικό καθήκον όσα αποτελούν συλλογική και θεσμική ευθύνη. Να διεκδικήσουμε τις προϋποθέσεις που χρειάζονται, ώστε η φροντίδα να μην εξαρτάται από την προθυμία, την αντοχή ή την προσωπική αυταπάρνηση κάποιων ανθρώπων.
Γι' αυτό είναι τόσο σημαντικό όταν οι άνθρωποι βγαίνουν και μιλούν ανοιχτά για όσα δεν λειτουργούν. Όταν περιγράφουν την πραγματικότητα, ακόμη κι αν αυτή δεν είναι βολική. Όταν αρνούνται να συνεχίσουν να παρουσιάζουν ως επαρκές κάτι που δεν είναι. Αυτοί οι άνθρωποι δεν εγκαταλείπουν τα παιδιά. Δεν αποποιούνται την ευθύνη τους. Μπορεί, αντίθετα, να κάνουν κάτι που έχει πολύ μεγαλύτερη διάρκεια από την προσωπική τους προσπάθεια: να συμβάλλουν ώστε να αλλάξουν οι συνθήκες μέσα στις οποίες μεγαλώνουν και υποστηρίζονται τα παιδιά.
Και ίσως αυτό να είναι το δυσκολότερο μάθημα για όλους εμάς που θέλουμε να βοηθάμε: να αντέξουμε την ιδέα ότι δεν μπορούμε να τα κάνουμε όλα, χωρίς να μεταφράζουμε αυτή την αδυναμία σε προσωπική αποτυχία. Και να καταλάβουμε ότι δεν βοηθάμε τα παιδιά όταν προσπαθούμε να κάνουμε ένα ανεπαρκές σύστημα να φαίνεται επαρκές. Τα βοηθάμε όταν διεκδικούμε να γίνει πραγματικά επαρκές.
Πιστεύω πραγματικά ότι το πιο γενναίο πράγμα που μπορούν να κάνουν τα «καλά παιδιά» του συστήματος να είναι να πάψουν να προσπαθούν να το σώσουν σιωπηλά και να αρχίσουν να μιλούν γι' αυτό!
Σταυρούλα Βερβερίδου, Σχολική Ψυχολόγος
