Πριν από το μολύβι και το τετράδιο, το παιδί μπορούσε να μάθει να γράφει χρησιμοποιώντας το ίδιο του το δάχτυλο.
Κατά την περίοδο του Ιωάννη Καποδίστρια (1828–1831) ενισχύθηκε η εφαρμογή της αλληλοδιδακτικής μεθόδου. Το 1830 εκδόθηκε στην Αίγινα το Εγχειρίδιον διά τ’ αλληλοδιδακτικά σχολεία ή Οδηγός της αλληλοδιδακτικής μεθόδου υπό Σαραζίνου, σε μετάφραση και προσαρμογή του Ιωάννη Κοκκώνη.
Στο αλληλοδιδακτικό σχολείο οι πιο προχωρημένοι μαθητές, οι «πρωτόσχολοι», βοηθούσαν στη διδασκαλία των υπολοίπων υπό την εποπτεία του δασκάλου. Οι μαθητές μάλιστα κατατάσσονταν σε «κλάσεις» σύμφωνα με την πρόοδό τους σε κάθε μάθημα και όχι αποκλειστικά με βάση την ηλικία τους.
Για τους αρχάριους υπήρχαν τα λεγόμενα «διάμμια γραφεία», επιφάνειες με άμμο πάνω στις οποίες σχημάτιζαν τα πρώτα τους γράμματα. Η άμμος ισιωνόταν και η προσπάθεια άρχιζε ξανά. Αργότερα οι μαθητές περνούσαν στις πλάκες από σχιστόλιθο και, όταν είχαν αποκτήσει μεγαλύτερη δεξιότητα, στο χαρτί.
Η πρακτική είχε και οικονομική σημασία. Σε μια εποχή περιορισμένων σχολικών πόρων, επέτρεπε αμέτρητες επαναλήψεις χωρίς κατανάλωση χαρτιού και μελανιού.
Το πρώτο «τετράδιο» ενός παιδιού μπορούσε επομένως να είναι μια επιφάνεια άμμου. Έγραφε, έσβηνε και ξανάγραφε, ώσπου η κίνηση του χεριού να γίνει γράμμα.
Ευαγγελία Κανταρτζή
Διευθύντρια Μουσείου Σχολικής Ζωής και Εκπαίδευσης
