Σε μια εποχή που η εκπαιδευτική ηγεσία μετριέται συχνά σε σεμινάρια, επιτροπές και ορατές δράσεις, δύο αρετές παραμένουν στο περιθώριο: ο ρεαλισμός και η ωριμότητα. Κι όμως, ακριβώς αυτές οι δύο ιδιότητες μπορούν να κάνουν τη διαφορά ανάμεσα σε μια ηγεσία που διαχειρίζεται κρίσεις και σε μια ηγεσία που τις προκαλεί.
Τι σημαίνει ρεαλισμός στη σχολική μονάδα;
Ρεαλισμός δεν είναι η απαισιοδοξία. Είναι η γνώση των πραγματικών συνθηκών μέσα στις οποίες λειτουργεί το σχολείο: οι ανθρώπινοι πόροι, οι χρονικοί περιορισμοί, οι πιέσεις από γονείς, οι μαθησιακές δυσκολίες, τα προβλήματα συμπεριφοράς, οι διαρκείς μεταρρυθμίσεις και οι διοικητικές απαιτήσεις.
Ένας ρεαλιστής ηγέτης ξέρει ότι:
- Δεν μπορούν όλα να αλλάξουν ταυτόχρονα.
- Κάθε πρωτοβουλία έχει κόστος σε χρόνο, ενέργεια και συναισθηματικό φορτίο για τους εκπαιδευτικούς.
- Οι ιδεατές λύσεις συχνά προσκρούουν σε πρακτικά εμπόδια που δεν φαίνονται από το γραφείο του Υπουργείου.
- Η σταθερότητα και η προβλεψιμότητα είναι για πολλούς μαθητές και εκπαιδευτικούς πιο πολύτιμες από μια ακόμη «καινοτομία».
Όταν η επιλογή ηγετών αγνοεί τον ρεαλισμό, το αποτέλεσμα είναι συχνά ηγεσίες που ξεκινούν με ενθουσιασμό, αλλά γρήγορα εξαντλούνται, απογοητεύονται ή οδηγούν το σχολείο σε αλλεπάλληλες αλλαγές χωρίς βάθος.
Ωριμότητα: πέρα από τον ενθουσιασμό και τη φιλοδοξία
Η ωριμότητα δεν μετριέται σε χρόνια υπηρεσίας. Μετριέται στην ικανότητα να μην λαμβάνονται αποφάσεις από παρόρμηση, προσωπική φιλοδοξία ή ανάγκη επιβεβαίωσης.
Ένας ώριμος ηγέτης:
- Ακούει πριν αποφασίσει.
- Αναγνωρίζει τα όριά του και ζητά βοήθεια όταν χρειάζεται.
- Δεν μετατρέπει κάθε επιτυχία του σχολείου σε προσωπικό κατόρθωμα ούτε κάθε αποτυχία σε εξωτερική συνωμοσία.
- Κατανοεί ότι η εξουσία είναι λειτουργία, όχι προνόμιο.
- Μπορεί να πει «όχι» σε γονείς, σε ανώτερους ή σε συναδέλφους όταν κάτι δεν εξυπηρετεί το παιδί ή τη λειτουργία του σχολείου.
Σε περιβάλλοντα έντασης -και η κυπριακή σχολική πραγματικότητα είναι συχνά τέτοιο- η ωριμότητα λειτουργεί ως «φρένο» σε αποφάσεις που μπορεί να φαίνονται εντυπωσιακές, αλλά είναι επικίνδυνες.
Γιατί το σύστημα επιβραβεύει άλλα χαρακτηριστικά;
Το εκπαιδευτικό σύστημα, όπως και πολλά δημόσια συστήματα, τείνει να επιβραβεύει την ορατότητα: συμμετοχή σε σεμινάρια, επιτροπές, ομιλίες, δημοσιεύσεις, δράσεις που φαίνονται σε φωτογραφίες και δελτία τύπου.
Αυτά δεν είναι άχρηστα. Η πρωτοβουλία, η δημιουργικότητα και η διάθεση συμμετοχής είναι πολύτιμα. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν γίνονται τα κυρίαρχα κριτήρια, ενώ ο ρεαλισμός και η ωριμότητα παραμένουν αόρατα, γιατί δεν «πουλιούνται» εύκολα σε βιογραφικά και παρουσιάσεις.
Το αποτέλεσμα είναι ηγεσίες που:
- Ξεκινούν με πολλά σχέδια, αλλά χωρίς αίσθηση του τι είναι εφικτό.
- Αντιδρούν παρορμητικά σε πιέσεις γονέων ή ανώτερων.
- Χρησιμοποιούν το σχολείο ως σκηνή για προσωπική προβολή.
- Εξαντλούν τους εκπαιδευτικούς με διαρκείς αλλαγές κατεύθυνσης.
Πώς θα μπορούσε να αλλάξει η επιλογή ηγετών;
Αν ο ρεαλισμός και η ωριμότητα έμπαιναν στο κέντρο των κριτηρίων, η διαδικασία επιλογής θα μπορούσε να αλλάξει σε τουλάχιστον τρία επίπεδα:
-Κριτήρια αξιολόγησης
Αντί να μετράμε κυρίως:
- Αριθμό σεμιναρίων
- Συμμετοχή σε επιτροπές
- Ορατές δράσεις και βραβεύσεις
θα μπορούσαμε να προσθέσουμε ερωτήματα όπως:
- Πώς έχει διαχειριστεί ο/η υποψήφιος/α μια κρίση στο σχολείο;
- Ποια απόφαση πήρε που ήταν δύσκολη αλλά απαραίτητη;
- Πώς αντιδρά όταν οι συνθήκες δεν ευνοούν τα σχέδιά του/της;
- Πόσο καλά γνωρίζει τις πραγματικές συνθήκες της σχολικής μονάδας στην οποία θα ηγηθεί;
-Διαδικασία επιλογής
Η συνέντευξη θα μπορούσε να περιλαμβάνει:
- Μελέτη πραγματικών περιπτώσεων (case studies) από τη σχολική ζωή.
- Ερωτήσεις που αναδεικνύουν την ικανότητα διαχείρισης συγκρούσεων, πιέσεων και αντιφάσεων.
- Ανατροφοδότηση από συναδέλφους που έχουν δουλέψει μαζί με τον/την υποψήφιο/α σε δύσκολες συνθήκες.
-Περίοδος δοκιμασίας
Μια δοκιμαστική περίοδος ηγεσίας, με σαφή κριτήρια αξιολόγησης που να εστιάζουν στον ρεαλισμό και την ωριμότητα, θα μπορούσε να δείξει πώς λειτουργεί ο/η υποψήφιος/α όταν οι συνθήκες δεν είναι ιδανικές.
Ρεαλισμός και ωριμότητα σε δράση
Φανταστείτε δύο σενάρια:
- Σενάριο Α: Νέος διευθυντής, με πολλά σεμινάρια και βραβεία, αναλαμβάνει ένα σχολείο με έντονες κοινωνικές ανισότητες και προβλήματα συμπεριφοράς. Ξεκινά αμέσως τρεις μεγάλες καινοτομίες, χωρίς να ρωτήσει τους εκπαιδευτικούς για το φόρτο εργασίας τους. Μέσα σε έξι μήνες, οι εκπαιδευτικοί είναι εξαντλημένοι, οι γονείς διαμαρτύρονται για αλλαγές που δεν καταλαβαίνουν και η ατμόσφαιρα στο σχολείο έχει επιδεινωθεί.
- Σενάριο Β: Διευθυντής με λιγότερη «ορατή» δραστηριότητα, αλλά με βαθιά γνώση της σχολικής πραγματικότητας, αναλαμβάνει το ίδιο σχολείο. Ξεκινά με ακρόαση: μιλά με εκπαιδευτικούς, μαθητές, γονείς. Επιλέγει μία ή δύο προτεραιότητες που μπορούν να υποστηριχθούν από όλους. Αρνείται να ξεκινήσει νέες δράσεις αν δεν υπάρχουν πόροι. Μέσα σε ένα χρόνο, το κλίμα έχει βελτιωθεί, οι εκπαιδευτικοί νιώθουν ότι ακούγονται και οι μαθητές έχουν πιο σταθερό περιβάλλον.
Ποιος από τους δύο θα επιλέγατε για να ηγηθεί του σχολείου σας σε βάθος χρόνου;
Η Παιδεία δεν χρειάζεται ήρωες, χρειάζεται ηγέτες
Η Παιδεία είναι χώρος απαιτητικός, συχνά συγκρουσιακός και γεμάτος αντιστάσεις. Οι εκπαιδευτικοί καλούνται να αντιμετωπίσουν κοινωνικές ανισότητες, μαθησιακές δυσκολίες, προβλήματα συμπεριφοράς, πιέσεις από γονείς, διοικητικές απαιτήσεις και διαρκείς μεταρρυθμίσεις.
Σε αυτό το περιβάλλον, ο ρεαλισμός και η ωριμότητα δεν είναι «ωραία να έχουμε». Είναι απαραίτητα.
- Ο ρεαλισμός προστατεύει το σχολείο από utopίες που εξαντλούν τους ανθρώπους.
- Η ωριμότητα προστατεύει το σχολείο από αποφάσεις που λαμβάνονται για εντυπωσιασμό ή προσωπική φιλοδοξία.
Αν θέλουμε νέους ηγέτες στην Παιδεία, ας μην ψάξουμε μόνο τους πιο δραστήριους, τους πιο ορατούς ή τους πιο «σεμιναριασμένους». Ας ψάξουμε εκείνους που ξέρουν πώς λειτουργεί πραγματικά το σχολείο και που μπορούν να πάρουν δύσκολες αποφάσεις χωρίς να χρειάζονται χειροκροτήματα.
Η Παιδεία δεν χρειάζεται ήρωες. Χρειάζεται ηγέτες με καθαρή κρίση, θεσμική συνείδηση, παιδαγωγικό όραμα και πρακτική ικανότητα. Και πάνω απ’ όλα, ρεαλιστές και ώριμους.
