Ένα μυθιστόρημα του John le Carré μεταφρασμένο στα εσθονικά. Μια συγκεκριμένη έκδοση του Agnes Grey της Anne Brontë. Και ένα τεύχος περιοδικού για πολεμικά πλοία από τον Οκτώβριο του 1983.
Δεν είναι η λίστα κάποιου εκκεντρικού συλλέκτη. Είναι μία από τις παράξενες παραγγελίες που δέχονται τους τελευταίους μήνες παλαιοβιβλιοπωλεία στη Βρετανία και στην Ιρλανδία.
Οι αγοραστές εμφανίζονται με διαφορετικά ονόματα, ζητούν εκατοντάδες ή και χιλιάδες βιβλία χωρίς καμία θεματική σχέση, πληρώνουν χωρίς παζάρια και στέλνουν τα κιβώτια σε αποθήκες διακίνησης εμπορευμάτων.
Κανείς δεν έχει αποδείξει ακόμη ποιοι βρίσκονται πίσω από αυτές τις αγορές. Στην αγορά του μεταχειρισμένου βιβλίου, όμως, έχει αρχίσει να κυκλοφορεί μια επίμονη υποψία: τα βιβλία αγοράζονται για να σαρωθούν και να χρησιμοποιηθούν ως υλικό εκπαίδευσης μοντέλων Τεχνητής Νοημοσύνης.
Το νέο αυτό μυστήριο καταγράφει σε ρεπορτάζ του ο Dan Milmo (Global Technology Editor του Guardian)
«Συνήθως μια παραγγελία έχει θέμα – εδώ ήταν όλα ανακατεμένα»
Ο Stuart Manley, συνιδιοκτήτης μαζί με τη Mary Manley του ιστορικού Barter Books στο Alnwick της βόρειας Αγγλίας, άρχισε να παρατηρεί το φαινόμενο περίπου τρεις μήνες νωρίτερα.
Οι παραγγελίες δεν έμοιαζαν με τίποτα από όσα είχε συνηθίσει.
Ένας αναγνώστης μπορεί να αναζητά συγκεκριμένο συγγραφέα, ιστορική περίοδο ή θεματική κατηγορία. Οι νέοι αγοραστές ζητούσαν βιβλία που δεν είχαν καμία προφανή σύνδεση μεταξύ τους.
«Συνήθως μια παραγγελία έχει κάποιο θέμα. Εδώ, όμως, ήταν όλα ανακατεμένα», εξήγησε ο Manley.
Μέσα σε λίγους μήνες πούλησε εκατοντάδες τέτοιους τίτλους σε τρεις αγοραστές, εισπράττοντας συνολικά περίπου 4.000 λίρες.
Το ίδιο μοτίβο εμφανίστηκε και στην Ιρλανδία. Ο Jim Shaughnessy, ιδιοκτήτης του MW Books στο Claregalway, άρχισε από τον Μάιο να δέχεται μεγάλες παραγγελίες στις οποίες μπορούσαν να συνυπάρχουν βιβλία για τα γεωργικά εργαλεία στην Αφρική του 18ου αιώνα και βιογραφίες οδηγών αγώνων της δεκαετίας του 1950.
Στο Bath, ο David Gower-Spence, ιδιοκτήτης του BookLovers, δέχθηκε μέσα σε λίγους μήνες παραγγελίες για περίπου 200 βιβλία από αγοραστές που είχαν εμφανιστεί και σε άλλα βιβλιοπωλεία.
Οι 6.000 τίτλοι και η αποθήκη κοντά στο Χίθροου
Η πιο εντυπωσιακή μαρτυρία προέρχεται από Βρετανό παλαιοβιβλιοπώλη που μίλησε στον Guardian χωρίς να αποκαλύψει το όνομά του.
Από την αρχή του 2026 είχε λάβει παραγγελίες για περίπου 6.000 βιβλία, συνολικής αξίας χιλιάδων λιρών.
Οι πελάτες πλήρωναν κανονικά τις τιμές που ζητούσε, χωρίς να διεκδικούν την έκπτωση που θα περίμενε κανείς σε μια τόσο μεγάλη αγορά. Διαφορετικά ονόματα και λογαριασμοί μπορούσαν, επίσης, να χρησιμοποιούν την ίδια διεύθυνση παράδοσης.
Ένας από τους ταχυδρομικούς κώδικες που εξέτασε ο Guardian οδηγούσε σε συγκρότημα εμπορευματικών αποθηκών κοντά στο αεροδρόμιο Χίθροου.
Για τους βιβλιοπώλες, το παράξενο δεν είναι μόνο ο αριθμός των βιβλίων. Είναι ότι οι παραγγελίες μοιάζουν να δημιουργούνται χωρίς καμία ανθρώπινη αναγνωστική λογική — σαν κάποιος μηχανισμός να αντλεί τίτλους από μία τεράστια βάση δεδομένων.
Παρόμοιες κινήσεις έχουν καταγραφεί στις ΗΠΑ, στον Καναδά, στην ηπειρωτική Ευρώπη και στην Αυστραλία.
Γιατί η AI αναζητά παλιά βιβλία
Τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα χρειάζονται τεράστιες ποσότητες κειμένου για να μάθουν να παράγουν απαντήσεις. Το διαδίκτυο υπήρξε η πρώτη μεγάλη δεξαμενή δεδομένων, αλλά τα ποιοτικά ανθρώπινα κείμενα που βρίσκονται ελεύθερα online δεν είναι ανεξάντλητα.
Τα βιβλία προσφέρουν κάτι διαφορετικό: σύνθετη γλώσσα, επιμελημένο λόγο, μεγάλη θεματική ποικιλία και κείμενα που γράφτηκαν πριν από την εξάπλωση της γενετικής AI.
Αυτό το τελευταίο έχει αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία.
Όσο το διαδίκτυο γεμίζει με περιεχόμενο παραγόμενο από chatbots, τόσο δυσκολότερο γίνεται για τις εταιρείες να ξεχωρίσουν ποιο κείμενο γράφτηκε από άνθρωπο. Εάν ένα μοντέλο εκπαιδεύεται ξανά και ξανά πάνω σε περιεχόμενο άλλων μοντέλων, υπάρχει κίνδυνος να ανακυκλώνει τα ίδια γλωσσικά μοτίβα, τα ίδια λάθη και την ίδια ομοιομορφία.
Ένα ξεχασμένο βιβλίο του 1975, ακόμη και αν δεν έχει μεγάλη εμπορική αξία, διαθέτει επομένως ένα πολύτιμο χαρακτηριστικό: γράφτηκε σίγουρα από άνθρωπο.
Και πολλά από αυτά τα έργα δεν υπάρχουν ψηφιοποιημένα. Για να περάσουν σε μία βάση δεδομένων πρέπει κάποιος να αγοράσει το έντυπο, να το ανοίξει και να σαρώσει τις σελίδες του.
Μερικές φορές, αφού πρώτα του κόψει τη ράχη.
Το Project Panama της Anthropic
Η υποψία των βιβλιοπωλών δεν εμφανίστηκε από το πουθενά.
Η Washington Post αποκάλυψε, μέσα από αποσφραγισμένα δικαστικά έγγραφαότι η Anthropic, η εταιρεία που δημιούργησε το Claude, είχε οργανώσει μια γιγαντιαία επιχείρηση αγοράς και ψηφιοποίησης βιβλίων με την κωδική ονομασία Project Panama.
Η εταιρεία αγόρασε εκατομμύρια έντυπα βιβλία, συχνά σε παρτίδες δεκάδων χιλιάδων.
Οι ράχες τους κόβονταν με υδραυλικά μηχανήματα, οι σελίδες περνούσαν από σαρωτές υψηλής ταχύτητας και το ψηφιοποιημένο περιεχόμενο εντασσόταν στο υλικό που χρησιμοποιούσε η Anthropic για την ανάπτυξη των μοντέλων της.
Τα έντυπα υπολείμματα στέλνονταν στη συνέχεια για ανακύκλωση.
Σε έγγραφο συνεργαζόμενης εταιρείας περιγραφόταν σχέδιο για την επεξεργασία από 500.000 έως δύο εκατομμυρίων βιβλίων μέσα σε έξι μήνες.
Η Anthropic υποστηρίζει ότι η αγορά βιβλίων αποτελεί διαδεδομένη πρακτική στον κλάδο της Τεχνητής Νοημοσύνης. Δηλώνει επίσης ότι δεν αγοράζει ούτε καταστρέφει σπάνια ή συλλεκτικά βιβλία.
Οι ίδιες παράξενες παραγγελίες στην Αυστραλία
Οι φόβοι ενισχύθηκαν όταν το ίδιο μοτίβο εμφανίστηκε στην Αυστραλία.
Σε ρεπορτάζ της Stephanie Convery για τον Guardian Australia, βιβλιοπώλες περιέγραψαν μαζικές παραγγελίες για παλιούς, φθηνούς και εντελώς ασύνδετους τίτλους.
Ανάμεσα στους αγοραστές που αναφέρθηκαν ήταν η καναδική εταιρεία Zoom Books, η οποία αυτοπαρουσιάζεται ως επιχείρηση επαναπώλησης και ανακύκλωσης βιβλίων.
Η Zoom Books αρνήθηκε ότι ψηφιοποιεί ή καταστρέφει βιβλία. Υποστήριξε ότι αγοράζει μεταχειρισμένους τίτλους και τους μεταπωλεί ακέραιους, ενώ ανακυκλώνει μόνο όσα δεν μπορούν να βρουν νέο κάτοχο.
Δεν αποκάλυψε, όμως, ποιοι είναι οι εμπορικοί πελάτες της, επικαλούμενη συμφωνίες εμπιστευτικότητας.
Η Anthropic δήλωσε από την πλευρά της ότι δεν έχει αγοράσει βιβλία από τη συγκεκριμένη εταιρεία.
Η λεπτή γραμμή ανάμεσα στο νόμιμο και το παράνομο
Η αγορά ενός βιβλίου δίνει στον αγοραστή την κυριότητα του συγκεκριμένου αντικειμένου. Δεν του μεταβιβάζει αυτομάτως τα πνευματικά δικαιώματα του κειμένου.
Παρά ταύτα, αμερικανικό δικαστήριο έκρινε ότι η ψηφιοποίηση νόμιμα αγορασμένων βιβλίων για την εκπαίδευση ενός μοντέλου μπορούσε να θεωρηθεί μετασχηματιστική χρήση και να καλυφθεί από το αμερικανικό δόγμα του fair use.
Διαφορετική ήταν η κρίση για τα εκατομμύρια βιβλία που είχαν αποκτηθεί από πειρατικές διαδικτυακές βιβλιοθήκες.
Τον Ιούλιο του 2026 εγκρίθηκε συμβιβασμός ύψους 1,5 δισ. δολαρίων μεταξύ της Anthropic και χιλιάδων συγγραφέων και εκδοτών. Η συμφωνία αφορά περισσότερα από 482.000 έργα που είχαν αποκτηθεί από πειρατικές πηγές, με αποζημίωση περίπου 3.000 δολαρίων ανά βιβλίο.
Η υπόθεση έδειξε ότι η μεγάλη νομική σύγκρουση δεν αφορά μόνο το εάν ένα βιβλίο χρησιμοποιήθηκε για την εκπαίδευση της AI. Αφορά και το πώς αποκτήθηκε.
Τι έχει αποδειχθεί — και τι όχι
Οι μαζικές παραγγελίες είναι πραγματικές. Οι αριθμοί, τα βιβλιοπωλεία, οι λογαριασμοί αγοραστών και ορισμένες διευθύνσεις παράδοσης έχουν ελεγχθεί από τον Guardian.
Είναι επίσης αποδεδειγμένο ότι τουλάχιστον μία μεγάλη εταιρεία AI, η Anthropic, αγόρασε και υπέβαλε σε καταστροφική σάρωση εκατομμύρια βιβλία.
Δεν έχει, ωστόσο, αποδειχθεί ότι πίσω από τις πρόσφατες παραγγελίες στη Βρετανία, στην Ιρλανδία και στην Αυστραλία βρίσκονται η Anthropic ή άλλες εταιρείες Τεχνητής Νοημοσύνης.
Δεν γνωρίζουμε επίσης εάν όλα τα βιβλία οδηγούνται σε σαρωτές, εάν μεταπωλούνται ή εάν τελικά καταστρέφονται.
Αυτό είναι το όριο που δεν πρέπει να χαθεί: υπάρχει ένα διεθνές μοτίβο που δικαιολογεί την έρευνα, αλλά όχι ακόμη ένας αποδεδειγμένος ένοχος.
Το βέβαιο είναι ότι τα παλαιοβιβλιοπωλεία βρέθηκαν ξαφνικά στην πρώτη γραμμή της παγκόσμιας μάχης για τα δεδομένα.
Μέχρι χθες, ένα βιβλίο που έμενε απούλητο επί είκοσι χρόνια θεωρούνταν νεκρό απόθεμα. Σήμερα μπορεί να κρύβει ακριβώς αυτό που κυνηγούν οι ισχυρότερες εταιρείες τεχνολογίας: ανθρώπινη γραφή που δεν έχει ακόμη περάσει μέσα από μηχανή.
