Το 1914, η πρωινή προσευχή αποτέλεσε αντικείμενο δικαστικής διαμάχης.
Ήταν η περίφημη Δίκη του Ναυπλίου, η κατάληξη των «Αθεϊκών του Βόλου». Στο επίκεντρο βρισκόταν το Ανώτερο Δημοτικό Παρθεναγωγείο Βόλου και ο διευθυντής του, Αλέξανδρος Δελμούζος.
Το σχολείο χρησιμοποιούσε τη δημοτική και εφάρμοζε πρωτοποριακές παιδαγωγικές πρακτικές. Μία από αυτές ήταν η απουσία της καθιερωμένης πρωινής προσευχής. Αυτό χρησιμοποιήθηκε ως ένδειξη αθεΐας και απομάκρυνσης από τη θρησκευτική αγωγή.
Ο συνήγορος υπεράσπισης Λουκάς Νάκος (1865-1933) ήταν δικηγόρος Αθηνών. Όταν έγινε η δίκη ήταν βουλευτής και ανήκε στον κύκλο των «Κοινωνιολόγων». Ήταν ο πατέρας της λογοτέχνιδας Λιλίκας Νάκου.
Η Δίκη στο Εφετείο του Ναυπλίου άρχισε την Τετάρτη 16 Απριλίου 1914 και τέλειωσε στις 28 Απριλίου. Κράτησε δώδεκα μέρες.
Στη δίκη κατέθεσε ο Δημήτρης Γληνός. Ο συνήγορος Λουκάς Νάκος τον ρώτησε: σημαίνει η απουσία της πρωινής προσευχής ότι ένα σχολείο παραμελεί τη θρησκεία;
Ο Γληνός απάντησε πως όχι. Στο Παρθεναγωγείο διδάσκονταν Θρησκευτικά και Ευαγγέλιο και υπήρχαν μελοποιημένες προσευχές.
Και διατύπωσε μια θέση που ακούγεται εντυπωσιακά σύγχρονη: η προσευχή είναι παιδαγωγικό μέσο, όχι αυτοσκοπός. Αν γίνεται μηχανικά, χωρίς τα παιδιά να καταλαβαίνουν τι λένε, μπορεί να χάσει την αξία της.
Οι κατηγορούμενοι αθωώθηκαν.
[απόσπασμα από την κατάθεση του Δημήτρη Γληνού στην Δίκη του Ναυπλίου]
[…]
ΝΑΚΟΣ (συνήγορος).
Μίαν ερώτησιν κύριε Γληνέ, σχετικώς με το ζήτημα της προσευχής. Καθώς γνωρίζετε εις το ανώτερον δημοτικόν παρθεναγωγείον δεν εγίνετο πρωί η τυπική προσευχή, υπήρχον μόνο μελοποιημέναι προσευχαί τα οποίας εις επισήμους στιγμάς ή όταν ήσαν έξω ηδύναντο να ψάλουν τα παιδιά. Νομίζετε ότι η παράλειψις της καθημερινής τυπικής προσευχής είναι ενδεικτικόν της παραμελήσεως των θρησκευτικών καθηκόντων, της παραμελήσεως της θρησκευτικής μορφώσεως εις εν σχολείον, ή υπάρχουν βαθύτεροι παιδαγωγικοί λόγοι, οι οποίοι δικαιολογούν πληρέστατα την έλλειψιν αυτής;
ΓΛΗΝΟΣ.
Το ζήτημα αυτό έχει ως εξής κατά την ιδικήν μου αντίληψιν. Υπάρχουν δύο ειδών σχολεία, θρησκευτικά και σχολεία αδιάφορα ως προς την θρησκείαν. Εφ’ όσον το σχολείον του Βόλου είχε διδασκαλίαν θρησκευτικών μαθημάτων δι’ όλας τας μαθήτριας και δη Ευαγγέλιον και προσευχάς μελοποιημένας, ήτο σχολείον θρησκευτικόν, ουδαμώς αδιάφορον ως προς την θρησκείαν. Η πρωινή προσευχή είνε εν εκ των παιδαγωγικών μέσων δια των οποίων το σχολείον εκπληροί τον θρησκευτικόν προορισμόν του.
ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΥΣ.
Είναι μέσον.
ΓΛΗΝΟΣ.
Μάλιστα είνε εκ των μέσων. Υπάρχουν όμως παιδαγωγοί οίτινες δεν κάμνουν χρήσιν όλων των μέσων τούτων, όπως είνε η πρωινή προσευχή, ο υποχρεωτικός εκκλησιασμός, αλλά λέγουν ότι εφ’ όσον πρόκειται να γίνη τούτο ούτως ώστε να είνε μηχανικόν μόνο μέσον και να εκπληρεί τον σκοπόν τον θρησκευτικόν, δι’ ον άλλως τε εφαρμόζεται, προτιμότερον να λείψη. Είνε δυνατόν λοιπόν εν εκ των μέσων τούτων να απαραλειφθή, αν κρίνεται ως μη συντείνον εις την θρησκευτικήν μόρφωσιν.
ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΥΣ.
Εις εν Κράτος ως το ιδικόν μας, όπου όλη η αποκατάστασις του γένους στηρίζεται εις την θρησκείαν, τι φρονείται ότι δεν θα ήτο το ορθότερον παιδαγωγικόν σύστημα να καθιερούτο και η προσευχή ως μέσον;
ΓΛΗΝΟΣ.
Η γνώμη μου είνε ότι εάν ο διδάσκαλος κατορθώση ώστε πράγματι οσάκις προσεύχονται τα παιδιά να κάμνουν πραγματικήν προσευχήν με κατάνυξιν, αυτή η προσευχή πρέπει να γίνεται.
ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΥΣ.
Μοι απαντήσατε γενικώς. Αυτοί είνε κανόνες παιδαγωγικοί κρατούντες εις όλα τα Κράτη;
ΓΛΗΝΟΣ.
Βεβαίως εις όλα τα Κράτη.
ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΥΣ.
Και τους οποίους ηντλήσατε εκ των σπουδών σας εν Γερμανία. Εγώ ηρώτησα εάν εις όλα τα Κράτη, τα οποία έχουσι συντελέσει την εθνική των αποκατάστασιν, γίνεται, εάν δηλαδή η προσευχή γίνεται εις όλα τα Κράτη, διότι θεωρείται ως παιδαγωγικός κανών, δεν είνε κατ’ άπειρον λόγον επιβεβλημμένον να γίνεται εν Ελλάδι.
ΓΛΗΝΟΣ.
Εφόσον γίνεται καλή βεβαίως. Εφόσον όμως ο παιδαγωγός νομίζει ότι δεν γίνεται καλή δύναται να την παραλείψη.
ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΥΣ.
Το να γίνεται καλή προσευχή δεν εξαρτάται εκ της δεξιότητος του παιδαγωγού; Είνε δεξιός ο παιδαγωγός, όστις δεν κατορθώνη να γίνεται καλή η προσευχή;
ΓΛΗΝΟΣ.
Ο παιδαγωγός δύναται να είπη ότι δεν δύναμαι να εκτελέσω τούτο το παιδαγωγικόν μέσον. Θα προσπαθήση με την άλλην θρησκευτικήν διδασκαλίαν να καταστήση ικανούς τους παίδες να εννούν τι λέγουν εις την προσευχήν, θα τους καταστήση ικανούς να σέβονται τον Θεόν. Εις την εκτίμησιν των μέσων είνε ελεύθερος ο παιδαγωγός εάν γίνεται προσευχή μηχανική και γίνεται βλάβης πρόξενος δύναται να την παραλείψη.
ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΥΣ.
Υπάρχουν σχολεία αδιάφορα θρησκευτικώς;
ΓΛΗΝΟΣ.
Μάλιστα.
ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΥΣ.
Κατά την αποδεικτικήν διαδικασίαν ελέχθη ότι κατά το δεύτερον έτος το μάθημα των θρησκευτικών παρελείφθη εκ του προγράμματος, πράγμα το οποίον έκαμε τον Επίσκοπον να διαμαρτυρηθή. Μήπως τούτο μαρτυρεί την διάθεσιν του παιδαγωγού να ιδρύση σχολείον άνευ θρησκείας;
ΓΛΗΝΟΣ.
Βεβαίως, εάν παρέλειπε τα θρησκευτικά θα ήτο κακόν. Αλλά είμαι βέβαιος ότι δεν παρελείφθησαν.
