Το αφήγημα είναι παλιό, ανθεκτικό και εξαιρετικά βολικό: οι εκπαιδευτικοί εργάζονται λίγες ώρες, έχουν μεγάλες διακοπές, απολαμβάνουν ασφάλεια και αποτελούν μια «προνομιούχα» κατηγορία εργαζομένων. Επανέρχεται σχεδόν κάθε φορά που ανοίγει η συζήτηση για το δημόσιο σχολείο, το ωράριο, τις προσλήψεις ή τους μισθούς.
Μόνο που η εικόνα αυτή δεν περιγράφει την πραγματικότητα. Περιγράφει περισσότερο μια πολιτικά χρήσιμη κατασκευή, η οποία απομονώνει ορισμένα στοιχεία, αποκρύπτει άλλα και τελικά μετατρέπει τον εκπαιδευτικό σε εύκολο αποδιοπομπαίο τράγο.
Πίσω από τον μύθο του «βολεμένου δασκάλου» υπάρχουν χαμηλές αποδοχές, υπερφορτωμένες αίθουσες, γραφειοκρατία, αθέατη εργασία στο σπίτι, διαρκής αβεβαιότητα για δεκάδες χιλιάδες αναπληρωτές και ένα σύστημα που συχνά χρησιμοποιεί τους αριθμούς όχι για να φωτίσει την πραγματικότητα, αλλά για να προετοιμάσει ήδη ειλημμένες αποφάσεις.
Ο μύθος του «υπερπληθυσμού»
Για χρόνια καλλιεργήθηκε η εντύπωση ότι η Ελλάδα διαθέτει υπερβολικά πολλούς εκπαιδευτικούς σε σχέση με τον μαθητικό πληθυσμό. Το επιχείρημα χρησιμοποιήθηκε για να νομιμοποιήσει περικοπές, συγχωνεύσεις, αύξηση ωραρίου και περιορισμό προσλήψεων.
Ωστόσο, η βάση αυτής της εικόνας ήταν προβληματική. H ελληνική γεωγραφία αγνοήθηκε σχεδόν πλήρως. Η νησιωτικότητα, οι ορεινές περιοχές και οι μικρές απομακρυσμένες σχολικές μονάδες μειώνουν αναγκαστικά τον αριθμό μαθητών ανά εκπαιδευτικό. Αυτό δεν αποτελεί πολυτέλεια, αλλά προϋπόθεση για να λειτουργήσει σχολείο σε ένα μικρό νησί ή σε ένα ορεινό χωριό.
Αντίθετα, στα μεγάλα αστικά κέντρα η αναλογία μαθητών ανά εκπαιδευτικό είναι πολύ υψηλότερη και σε αρκετές περιπτώσεις ξεπερνά τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Η γενική εικόνα, επομένως, κρύβει τεράστιες γεωγραφικές ανισότητες και δεν μπορεί να χρησιμοποιείται ως απόδειξη «υπερστελέχωσης».
Οι ώρες διδασκαλίας και το παιχνίδι των μέσων όρων
Ένα ακόμη συχνό επιχείρημα είναι ότι οι Έλληνες εκπαιδευτικοί διδάσκουν λιγότερο από τους συναδέλφους τους στην Ευρώπη.
Σε ετήσια βάση, πράγματι, οι ώρες διδασκαλίας εμφανίζονται χαμηλότερες. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι το εβδομαδιαίο διδακτικό ωράριο είναι μικρότερο. Αντίθετα, σε αρκετές βαθμίδες βρίσκεται κοντά ή και πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.
Η βασική διαφορά προκύπτει από τη δομή του ελληνικού σχολικού έτους. Στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, μεγάλο μέρος της χρονιάς αφιερώνεται σε εξετάσεις, επιτηρήσεις, βαθμολογήσεις και διοικητικές διαδικασίες. Δηλαδή, οι ημέρες διδασκαλίας μειώνονται όχι επειδή οι εκπαιδευτικοί απουσιάζουν, αλλά επειδή το ίδιο το σύστημα είναι εξεταστικοκεντρικό.
Αντί να εξεταστεί η οργάνωση του σχολικού χρόνου, επιλέχθηκε στο παρελθόν η αύξηση του εβδομαδιαίου ωραρίου. Μια επιλογή που δεν είχε κυρίως παιδαγωγικό χαρακτήρα, αλλά στόχο την εξοικονόμηση προσωπικού.
Η σύγκριση, μάλιστα, γίνεται ακόμη πιο προβληματική όταν σε ορισμένες διεθνείς εκθέσεις χρησιμοποιούνται για άλλες χώρες οι μέγιστες δυνατές ώρες διδασκαλίας και όχι οι πραγματικές. Έτσι, οι αριθμοί αποκτούν επίφαση ακρίβειας, αλλά δεν αποτυπώνουν πάντα συγκρίσιμες πραγματικότητες.
Περισσότερος χρόνος στο σχολείο, λιγότερος χρόνος για την παιδαγωγική εργασία
Υπάρχει και μια κρίσιμη λεπτομέρεια που σπανίως αναφέρεται: ο διαθέσιμος χρόνος παραμονής των Ελλήνων εκπαιδευτικών στο σχολείο υπερβαίνει τον αντίστοιχο μέσο όρο στις χώρες της ΕΕ και του ΟΟΣΑ.
Το ζήτημα όμως δεν είναι μόνο πόσο χρόνο βρίσκονται στο σχολείο, αλλά πώς αξιοποιείται αυτός ο χρόνος.
Στην Ελλάδα, μεγάλο μέρος της παραμονής τους καταναλώνεται σε γραφειοκρατικές και διοικητικές υποχρεώσεις. Αντίθετα, σε άλλα εκπαιδευτικά συστήματα ο χρόνος αυτός χρησιμοποιείται περισσότερο για προετοιμασία μαθημάτων, διορθώσεις, συνεργασία μεταξύ εκπαιδευτικών και συναντήσεις με γονείς.
Το αποτέλεσμα είναι παράδοξο: ο Έλληνας εκπαιδευτικός παραμένει αρκετές ώρες στο σχολείο, αλλά η ουσιαστική παιδαγωγική εργασία μεταφέρεται μετά το ωράριο, στο σπίτι.
Εκεί δεν υπάρχει παρουσιολόγιο, υπερωρία ή αποζημίωση.
Η εργασία που δεν καταγράφεται
Οι ώρες μέσα στην τάξη αποτελούν μόνο το ορατό κομμάτι της δουλειάς.
Πίσω από κάθε μάθημα υπάρχει προετοιμασία, μελέτη, δημιουργία υλικού, προσαρμογή για μαθητές με διαφορετικές ανάγκες, διορθώσεις, επικοινωνία με οικογένειες, συμμετοχή σε συλλόγους διδασκόντων, σχολικές γιορτές, εκδρομές, επιμορφώσεις και διοικητικά καθήκοντα.
Ένας φιλόλογος μπορεί να περάσει ολόκληρο το Σαββατοκύριακο διορθώνοντας εκθέσεις. Ένας μαθηματικός να εργάζεται μέχρι αργά για να ετοιμάσει διαγωνίσματα. Ένας δάσκαλος να δημιουργεί μόνος του διαφοροποιημένο υλικό για παιδί με μαθησιακές δυσκολίες. Μια νηπιαγωγός να οργανώνει δράσεις χρησιμοποιώντας δικά της χρήματα και προσωπικό χρόνο.
Αυτή η εργασία είναι ουσιαστική, αλλά αόρατη. Δεν καταγράφεται σε καμία διεθνή βάση δεδομένων και δύσκολα ποσοτικοποιείται.
Οι «τρεις μήνες διακοπών»
Ο μύθος των πολύμηνων διακοπών είναι ίσως ο πιο ανθεκτικός.
Η λήξη των μαθημάτων για τους μαθητές δεν σημαίνει αυτόματα παύση εργασίας για όλους τους εκπαιδευτικούς. Οι Πανελλαδικές Εξετάσεις, οι επιτηρήσεις, τα βαθμολογικά κέντρα, οι απολυτήριες διαδικασίες, οι υπηρεσιακές μεταβολές, οι εγγραφές και οι διοικητικές υποχρεώσεις συνεχίζονται.
Παράλληλα, το διάστημα ανάπαυσης δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από την ψυχική και συναισθηματική ένταση του επαγγέλματος. Η τάξη δεν είναι ένα ήσυχο γραφείο. Είναι χώρος συνεχούς εγρήγορσης, διαχείρισης δεκάδων προσωπικοτήτων, μαθησιακών δυσκολιών, οικογενειακών προβλημάτων και κοινωνικών εντάσεων.
Η ανάπαυση δεν αποτελεί «προνόμιο». Είναι αναγκαία προϋπόθεση για να επιστρέψει κάποιος λειτουργικός σε μια τόσο απαιτητική εργασία.
Οι χαμηλότεροι μισθοί και η αργή εξέλιξη
Η εικόνα του προνομιούχου εκπαιδευτικού καταρρέει πλήρως όταν εξεταστούν οι αποδοχές.
Οι Έλληνες εκπαιδευτικοί συγκαταλέγονται στους χαμηλότερα αμειβόμενους διεθνώς, τόσο σε απόλυτους όρους όσο και σε σύγκριση με τον μέσο μισθό και το κατά κεφαλήν εισόδημα της χώρας.
Ξεκινούν την καριέρα τους με χαμηλές αποδοχές και η μισθολογική τους εξέλιξη είναι πολύ πιο αργή σε σχέση με συναδέλφους άλλων χωρών. Οι περικοπές του ενιαίου μισθολογίου επιδείνωσαν μια κατάσταση που ήταν ήδη προβληματική.
Για έναν νεοδιόριστο που υπηρετεί σε νησί, ο μισθός συχνά δεν επαρκεί για ενοίκιο, μετακινήσεις και βασικές ανάγκες. Σε ορισμένες τουριστικές περιοχές, το κόστος στέγασης απορροφά πάνω από το μισό εισόδημα.
Αυτό δεν είναι εύφορη κοιλάδα. Είναι εργασία με όρους διαρκούς οικονομικής πίεσης.
Οι αναπληρωτές και η θεσμοποιημένη προσωρινότητα
Περισσότεροι από 45.000 αναπληρωτές κρατούν κάθε χρόνο το δημόσιο σχολείο όρθιο.
Ζουν με συμβάσεις λίγων μηνών, μετακινούνται από τόπο σε τόπο, περιμένουν μέχρι το τέλος Αυγούστου να μάθουν αν θα εργαστούν και καλούνται μέσα σε ελάχιστες ημέρες να βρουν σπίτι, να εγκατασταθούν και να μπουν στην τάξη.
Για πολλούς, η ζωή οργανώνεται γύρω από πίνακες, μόρια και φάσεις προσλήψεων. Δεν μπορούν να σχεδιάσουν ούτε το επόμενο φθινόπωρο, πόσο μάλλον οικογένεια ή σταθερή κατοικία.
Παρά ταύτα, παρουσιάζονται συχνά ως προσωρινή λύση, ενώ στην πράξη καλύπτουν σταθερές και διαρκείς ανάγκες.
Όταν οι επιστημονικές εκθέσεις γίνονται πολιτικό εργαλείο
Το βαθύτερο ζήτημα δεν είναι μόνο ότι ορισμένα στοιχεία παρουσιάστηκαν λανθασμένα ή αποσπασματικά. Είναι ότι οι διεθνείς εκθέσεις και οι τεχνοκρατικές αναλύσεις χρησιμοποιούνται συχνά επιλεκτικά.
Όταν ένα συμπέρασμα εξυπηρετεί περικοπές, αύξηση ωραρίου ή αποδυνάμωση εργασιακών δικαιωμάτων, προβάλλεται ως αδιαμφισβήτητη επιστημονική αλήθεια. Όταν άλλα στοιχεία δείχνουν απώλεια αγοραστικής δύναμης, υπερβολικό φόρτο ή χαμηλές αμοιβές, περνούν σχεδόν απαρατήρητα.
Οι αριθμοί δεν είναι ποτέ ουδέτεροι όταν επιλέγονται χωρίς το κοινωνικό και θεσμικό τους πλαίσιο. Μπορούν να φωτίσουν την πραγματικότητα, αλλά μπορούν και να τη συσκοτίσουν.
Το πραγματικό ερώτημα
Η δημόσια συζήτηση δεν πρέπει να εξαντλείται στο αν οι εκπαιδευτικοί εργάζονται μία ώρα περισσότερο ή λιγότερο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.
Το πραγματικό ερώτημα είναι άλλο: μπορεί μια χώρα να απαιτεί ποιοτική εκπαίδευση, όταν υποτιμά συστηματικά εκείνους που καλούνται να την προσφέρουν;
Μπορεί να ζητά σύγχρονες παιδαγωγικές πρακτικές, εξατομικευμένη διδασκαλία, ψηφιακές δεξιότητες, ψυχοκοινωνική υποστήριξη και διαχείριση κρίσεων, ενώ ταυτόχρονα προσφέρει χαμηλούς μισθούς, γραφειοκρατική ασφυξία και εργασιακή αβεβαιότητα;
Ο «προνομιούχος» δάσκαλος της εύφορης κοιλάδας δεν υπάρχει. Υπάρχει ο εκπαιδευτικός που εργάζεται μέσα και έξω από την τάξη, που καλύπτει ελλείψεις, που μεταφέρει τη δουλειά στο σπίτι και που συχνά σηκώνει στις πλάτες του προβλήματα τα οποία το ίδιο το σύστημα αδυνατεί να αντιμετωπίσει.
Η υπεράσπιση του εκπαιδευτικού δεν είναι συντεχνιακή απαίτηση. Είναι υπεράσπιση της ποιότητας του δημόσιου σχολείου. Γιατί κανένα εκπαιδευτικό σύστημα δεν μπορεί να είναι καλύτερο από τις συνθήκες που προσφέρει στους ανθρώπους του.
