Η ελληνική εκπαίδευση μοιάζει εδώ και πολλές δεκαετίες με έναν ασθενή που παραμένει μόνιμα στην εντατική. Κάθε νέα πολιτική ηγεσία υπόσχεται θεραπεία, κάθε μεταρρύθμιση παρουσιάζεται ως η πολυαναμενόμενη λύση και κάθε νομοθετική παρέμβαση διακηρύσσει ότι εγκαινιάζει μια νέα εποχή. Ωστόσο, το αποτέλεσμα από όλες αυτές τις πολλά υποσχόμενες πολιτικές παραμένει σχεδόν αμετάβλητο: ο ασθενής εξακολουθεί να πάσχει και η θεραπεία δεν εντοπίζεται.
Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν χρειαζόμαστε εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι αν το ίδιο το εθνικό συγκείμενο επιτρέπει την πραγματική αναγέννηση της εκπαίδευσης.
Η εκπαίδευση, σύμφωνα με τους πατέρες της συγκριτολογίας της εκπαίδευσης είναι προϊόν της ιστορίας, της πολιτικής κουλτούρας, της οικονομίας, της δημόσιας διοίκησης και του αξιακού συστήματος μιας χώρας. Το σχολείο είναι ο καθρέφτης της κοινωνίας που το δημιούργησε. Δεν μπορεί να υπερβεί εύκολα τις παθογένειες του περιβάλλοντος μέσα στο οποίο λειτουργεί. Οι παθογένειες αυτές, για να χρησιμοποιήσουμε την ιατρική ορολογία, είναι συγγενείς.
Όταν το κράτος από τα γεννοφάσκια του χαρακτηρίζεται από κοντόφθαλμο πολιτικό σχεδιασμό, όταν η δημόσια διοίκηση δυσκολεύεται να εξασφαλίσει συνέχεια, όταν οι θεσμοί υποχωρούν απέναντι στις εκάστοτε συγκυρίες και όταν η αξιολόγηση αξιοποιείται περισσότερο ως απειλή παρά ως εργαλείο βελτίωσης, τότε θα ήταν μάλλον αφελές να περιμένει κανείς ότι το εκπαιδευτικό σύστημα θα αποτελέσει τη μεγάλη εξαίρεση.
Η οικονομία μιας χώρας δεν παράγει πλούτο από μόνη της. Ο σημαντικότερος παραγωγικός συντελεστής της σύγχρονης οικονομίας είναι το ανθρώπινο κεφάλαιο. Η γνώση, οι δεξιότητες, η δημιουργικότητα, η καινοτομία και η ικανότητα επίλυσης σύνθετων προβλημάτων αποτελούν σήμερα τον πραγματικό πλούτο των εθνών, όπως θα έλεγε και ο Άνταμ Σμιθ. Αυτά, όμως, καλλιεργούνται μέσα από ένα ποιοτικό εκπαιδευτικό σύστημα.
Όταν η εκπαίδευση αδυνατεί να αναπτύξει συστηματικά ανθρώπινο κεφάλαιο υψηλής ποιότητας, η οικονομία αναπόφευκτα ασθμαίνει. Η χαμηλή παραγωγικότητα, η διαρροή επιστημονικού δυναμικού στο εξωτερικό, η αδυναμία προσέλκυσης επενδύσεων υψηλής τεχνολογίας και η περιορισμένη ανταγωνιστικότητα δεν είναι ανεξάρτητα φαινόμενα, αλλά αποτελούν κρίκους της ίδιας αλυσίδας.
Δυστυχώς, η ελληνική δημόσια συζήτηση για την εκπαίδευση εξακολουθεί να εξαντλείται σε επιμέρους ζητήματα: στις εξετάσεις, στο σύστημα εισαγωγής στην τριτοβάθμια, στα βιβλία, στις ώρες διδασκαλίας, στις προσλήψεις ή στις οργανωτικές αλλαγές. Όλα αυτά έχουν σημασία, αλλά δεν αγγίζουν τον πυρήνα του προβλήματος. Το πραγματικό ερώτημα είναι ποιον άνθρωπο επιδιώκει να διαμορφώσει η Ελλάδα για τις επόμενες δεκαετίες και ποιο εθνικό σχέδιο υπηρετεί η εκπαίδευση. Γιατί αυτό που αναφέρει το Σύνταγμα είναι μεν θεμιτό και ορθό, αλλά πιστεύω ότι η συνταγματική επιταγή πρέπει να εκσυγχρονισθεί και δίπλα στον δημοκρατικό και ελεύθερο άνθρωπο να προστεθεί το τι περιμένουμε πλέον από τον πολίτη του μέλλοντος.
Χωρίς μια μακρόπνοη εθνική στρατηγική που να υπερβαίνει τους εκλογικούς κύκλους, χωρίς θεσμική συνέχεια, χωρίς συστηματική αξιολόγηση πολιτικών και χωρίς κουλτούρα πολιτικής λογοδοσίας, οι μεταρρυθμίσεις θα συνεχίσουν να διαδέχονται η μία την άλλη, αφήνοντας όμως σχεδόν άθικτες τις βαθύτερες δομές του συστήματος και τις μεγάλες παθογένειές του.
Υπάρχει άραγε λόγος αισιοδοξίας; Προσωπικά, δεν αισιοδοξώ. Δεν μπορούμε να αισιοδοξούμε όταν οι ίδιοι θεσμικοί, πολιτικοί και κοινωνικοί συντελεστές αναπαράγουν διαρκώς τα ίδια αποτελέσματα. Είναι γνωστή η αρχή ότι οι ίδιες αιτίες παράγουν, κατά κανόνα, τα ίδια αποτελέσματα. Εάν δεν μεταβληθούν οι γενεσιουργές αιτίες της εκπαιδευτικής στασιμότητας, δύσκολα θα μεταβληθεί και η πορεία της εκπαίδευσης.
Αυτό, θέλω να πιστεύω, δεν σημαίνει ότι η αλλαγή είναι αδύνατη. Σημαίνει ότι δεν μπορεί να προκύψει από αποσπασματικές παρεμβάσεις ή από ακόμη μία εκπαιδευτική μεταρρύθμιση. Προϋποθέτει μια βαθύτερη θεσμική και πολιτισμική μεταβολή, μια νέα αντίληψη για το κράτος, την αξιοκρατία, τη δημόσια διοίκηση και την ίδια την αξία της παιδείας.
Η θεραπεία της ελληνικής εκπαίδευσης θα ξεκινήσει όταν η ελληνική κοινωνία αποφασίσει ότι η παιδεία δεν αποτελεί πεδίο πολιτικής αντιπαράθεσης, αλλά τη σημαντικότερη εθνική επένδυση. Μέχρι τότε, ο ασθενής μπορεί να επιβιώνει, αλλά δεν θα αναρρώσει ποτέ...
Υ.Γ. Τον τελευταίο καιρό μελετούσα την πολιτική και κοινωνική παθολογία του ελληνικού κράτους από το πρωτόκολλο του Λονδίνου μέχρι τις μέρες μας και διαπίστωσα ότι η ασθένεια που ταλανίζει το ελληνικό κράτος είναι συγγενής αλλά και ανίατη. Ένα έθνος που συγκροτήθηκε πάνω σε εξαρτήσεις, στην πολιτική αναπαραγωγή των τζακιών μέσω της πελατειακής δέσμευσης, στην υποτέλεια και στην εξασφάλιση του μικροπολιτικού και του προσωπικού συμφέροντος δεν μπορεί να ελπίζει σε σπουδαία πράγματα. Είναι δύσκολο έως και ακατόρθωτο να ξεπεράσεις το εθνικοπολιτισμικό σου dna, το οποίο επιβάλλει στην ελληνική κοινωνία να παραμένει εγκλωβισμένη σε σχήματα και κουλτούρα που τη συνοδεύουν από τα προεπαναστατικά χρόνια. Η παράδοσή μας, η στρεβλή της πλευρά είναι πολύ ισχυρή για να την υπερβούμε
O Δημήτρης Καλογιάννης είναι PhD στην Οργάνωση και Διοίκηση της Εκπαίδευσης
